سر زده و پنهان از انظار با وجود كثرت شيعه در آن عهد و زمان ، و با وجود كثرت نيازمنديشان به ديدار امام و أخذ معالم دين از او .
و غالب استفادههاى شيعيان از او به توسّط چند رجل معدودى بوده است كه از قائمين به امر او و وسائط ميان او و مردم بودهاند . آن رجال نزد وى رفت و آمد داشتند ، و چه بسا ايشان شيعيان را در شهرهايشان ديدار و ملاقات مىكردهاند .
در اين عصر آوازهء تشيّع بلند بود . علماى اين عصر با يكديگر مناظره و مناضله داشتهاند ، و در هر گونه علمى از علوم تصانيف و تأليف فراوان گشت ، و بالاخصّ در علم كلام و علم اخلاق گسترش يافت .
سير علوم و تاريخ شيعه در عصر امام حسن عسكرى عليه السّلام « 1 »
در زمانى كه متوكّل حضرت امام هادى عليه السّلام را از مدينه طلبيد ، حضرت امام حسن عسكرى عليه السّلام هم همراه پدر بودند . و هميشه آن حضرت با پدرشان در سامرّاء بودند تا وقتى كه پدر به رفيق أعلى و اصل شد .
آنگاه حضرت در اين مدّت كوتاه عمرشان پس از اين در سامرّاء با زندگى توأم با مرارت و اذيّت گذراندند ، و با پدرشان در تحمّل مصيبتها شريك بودند . و پس از ارتحال پدرشان منفرداً تحمّل بديها و زشتيهاى بنى عباس را مىنمودند . حال و رفتار عبّاسيّون با وى ، از إسائه ، و چشم پوشى از مقامات ، و تضييق بر او و زندان ، مثل حال و رفتارشان با پدرش بوده است بدون اندك فُسْحَتى و إرفاقى كه به او برسد .
شيعيان در عصر او حالشان به مثابه حالشان با پدرش بوده است . و شهر قم در عهد او و در عهد پدرش از زمان پيش ، عاصمهء بزرگى از عَواصِم و محلهاى علم
هامش
( 1 ) آن حضرت در شهر ربيع الآخر از سنهء 231 و يا 232 متولّد شدند ، و در سامرّاء هشتم ربيع الاوّل از سنهء 260 على الأشهر رحلت يافتند ، و با پدرشان در خانهء خودشان مدفون شدند . ايّام امامت آن حضرت شش سال و عمرشان 28 يا 29 سال بوده است و على هذا بعد از حضرت امام محمّد تقى عليهم السَّلام كوچكترين امامان بودهاند .