هامش
و فتاواى او در مقابل فتاواى شيعه مشهور است . آية الله مامقانى در « تنقيح المقال » ج 2 ص 85 وى را از عامّه مىداند ، و مىفرمايد : شعبة بن حجّاج بن ورد عتكى واسطى ، من بر حال او واقف نشدهام مگر آنكه : شيخ رحمهالله او را از اصحاب امام صادق عليه السّلام مىشمرد . و گفتار او : أسْنَدَ عَنْهُ . آرى ! مولى محمد باقر وَحيد ؛ از حافظ أبونُعَيم نقل نموده است كه : وى گفته است : شُعْبه از امام جعفر صادق عليه السلام حديث كرده است بدين عبارت : حَدَّثَ عن جعفر عليه السلام يعنى الصَّادقَ عليه السّلام من الأئمّةِ الاعْلام شُعْبَة بن الحجّاج . انتهى . و كسى كه فتاواى شعبه را در كتب فقهيّهء عامّه و خاصّه كه براى نقل موارد خِلاف تدوين يافته است تتبّع كند شايد در اين مطلب شكّ و ترديد نياورد . بلكه از سيد مرتضى ؛ در « شافى » از جماعتى كه خود او نيز از ايشان مىباشد امر غريبى را نقل كرده است كه وى گفته است : عَبَّاد بن صُهَيْب ، و شُعْبَة بن حَجَّاج ، و مهدى بن هِلَال و غيرهم روايت كردهاند از جعفر بن محمد عليهما السّلام كه : انَّه كان يَتَوَلَّى الشَّيخين وَ أنَّهُ رَوَى از پدرش محمد بن على عليهما السّلام ، و از على بن الحسين عليهما السّلام مثل اين گفتار را .
بناءً عليهذا تحقّق شُعبة بن حَجَّاج از علماء عامّه و اهل فتواى از آنها از بديهيّات مىباشد . و همين امر بس است كه او را ضعيف در روايت بدانيم . و أبوالفَرَج در « مقاتل الطّالبيِّين » از يحيى ابن على ، و جَوهرى ، و عَتَكى از رجالشان روايت كرده است كه : شعبة بن حجّاج تبرّى جسته است و از كسانى بوده است كه فتوى براى خروج با ابراهيم بن عبدالله بن حسن را صادر كردهاند . و در جاى ديگر از رجالش گويد : كسانى كه با ابراهيم از اصحاب حديث خروج كردند عبارتند از : شُعْبَة بن حَجَّاج ، و هشيم بن بشير ، و عَبَّاد بن عَوَام ، و يزيد بن هارون و غيرهم - تا پايان گفتارى را كه مامقانى در اين مقام ذكر كرده است .
بنابر آنچه گفته شد ، نسبت تشيّع به شُعبة بن حَجَّاج شايد به واسطهء خروج با ابراهيم بن عبدالله بوده است ، و معلوم است كه : مجرد خروج دليل بر آن نمىباشد . أبوحنيفه هم فتوى به لزوم خروج داد . و روايت او از حضرت امام صادق نيز دليل بر آن نمىباشد زيرا بسيارى از أعلام عامّه از آن حضرت روايت مىنمايند .
ولى سيد شرف الدين ، تاريخ وفات شعبه را كه سنهء 160 است به درستى آورده است و در آن خطائى ننموده است ، آن خطائى را كه مرحوم سيد حسن صدر نموده و آن را در سنهء 260 ذكر كرده است ، و ازآنجهت دچار خطاى دگرى شده است كه اوَّلين مصنِّف در علم رجال را ابن جَبَلهء شيعى دانسته است ، و او بر شعبة بن حجَّاج بنابر نقل او كه تاريخ وفاتش را سنهء 260 ذكر كرده است تقدّم داشته است . وى گويد : زيرا تو مىدانى كه : شُعْبَة در سنهء 260 فوت كرده و عبدالله بر او مقدّم بوده است . آنگاه مرحوم صدر فرموده است : سيوطى رجال علماء سنَّت را ضبط نموده