جمع كنندگان حديث را يكايك مىشمرد ، و آنانى را كه تبويب أبواب نمودهاند ، و در عناوين جداگانه روايات را گرد آوردهاند ، و پس از آنكه مبتكرين و مدوِّنين از آثار را از صنف كِبار صحابه و تابعين و تابعينِ تابعين تا برسد به جميع مدوِّنين آن در أثناء قرن دوم ، و پس از آنان در قرن سوم مىشمرد ، مطلب را مىرساند به ذكر بعضى از متأخّرين از آنها از أئمّهء علم حديث و أرباب جوامع كبار كه تا امروز در احكام شريعت مرجع شيعه بودهاند ، و مىفرمايد :
بدان : محمدين ثَلاث ( سه نفر محمد نام ) كه در پيشين بودهاند ، ايشانند صاحبان جوامع أربع شيعه كه عبارتند از :
1 - أبو جعفر محمد بن يعقوب كُلَينى صاحب كتاب « كافى » متوفّى در سنهء سيصد و بيست و هشت . وى در اين كتاب شانزده هزار و نود و نه ( 16099 ) حديث را با إسناد آنها روايت كرده است .
2 - محمد بن على بن الحسين بن موسى بن بابويه قمّى متوفّى در سنهء سيصد و هشتاد و يك ( 381 ) . وى به أبوجعفر صَدُوق معروف مىباشد . او چهار صد جلد كتاب در علم حديث تصنيف كرد كه أجلّ آنها « كتاب مَنْ لا يَحْضُرُهُ الفقيهُ » است ، و احاديث آن نه هزار و چهل و چهار ( 9044 ) است در احكام و سنن .
3 - محمد بن الحسن طوسى شيخ الطّائفة صاحب كتاب « تهذيب الاحكام » . وى آن را بر سيصد و نود و سه باب تقسيم و تبويب نموده است ، و در آن سيزده هزار و پانصد و نود ( 13590 ) خبر گرد آورده است . و كتابى دگر به اسم « اسْتِبْصار » كه حاوى نهصد و بيست باب مىباشد و در آن پنج هزار و پانصد و يازده ( 5511 ) خبر جمع گرديده است . اين كتب اربعهء شيعه است كه مُتَّكا و مُعْتَمَد و مرجع شيعه مىباشد .
از آنها متأخّرتر محمدين ثَلَاث ( سه نفر محمد نام ) دگر ، ارباب جوامع كبارند :
1 - محمد الباقر بن محمد التَّقِى معروف به مَجْلِسى مؤلِّف « بحار الانوار فى أحاديث الْمَرْويَّةِ عن النَّبِىِّ صلَّى الله عليه و آله و الأئمَّةِ مِنْ آلِهِ الاطْهَار » در بيست و شش جلد
امام شناسى (فارسى) — صفحة 114
مساهمون: السيد محمد حسين الطهراني
ص١١٤