نهى حضرت امام صادق عليه السّلام از قيام زيد ، نهى الزامى نبود بلكه نهى إعافى و تنزيهى بود . و بلكه نهى ارشادى بود كه مخالفت آن نه تنها او را از مقام حضرتش دور نمىكند ، بلكه با وجود غيرت و عزّت و إباء زيد ، به وى درجه و مقام و منزلت مىبخشد ، و او را در رَوْح و ريحان و مقعد صدق وارد مىسازد ، و فقط همدرجه و همرتبهء با معصومش نمىگرداند . در دقائق و لطائف و ظرائف مراحل سلوك عرفانى ، و مراحل و منازل تجرّد ، او را به يك درجه پائينتر نگه مىدارد .
اين بود حقيقت آنچه از زيد شهيد - سلام الله عليه - به نظر رسيد . و از اينجا به دست آمد : توجيهى كه بسيارى نمودهاند كه : قيامش به امر حضرت صادق عليه السّلام بوده و تَقيَّةً براى عدم انتساب به حضرتش ، اين نهىها و اين اخبار صادر گرديده است ، صحيح و وجيه نمىباشد ، همچون توجيه و نتيجه گيرى مامقانى كه خروج وى را به اذن امام مىداند . او بعد از بحث مفصَّل در احوال و ترجمهء زيد مىگويد :
وَ مُخَلَّصُ الْمَقَال آن است كه : من زيد را ثقه و معتبر مىدانم و اخبار وى صحاح
هامش
- خَلْقِكَ وَ لَا لإرَادَتِكَ حَتَّى عَادَ صَفْوَتُكَ وَ خُلَفَائُكَ مَغْلُوبِينَ مَقْهُورِينَ مُبْتَزِّينَ ، يَرَوْنَ حُكْمَكَ مُبَدَّلًا ، وَ كِتَابَكَ مَنْبُوذاً ، وَ فَرَائِضَكَ مُحَرَّفَةً عَنْ جِهَاتِ أشْرَاعِكَ ، وَ سُنَنَ نَبِيِّكَ مَتْرُوكَةً :
« بار خداوندا ! اين مقام ، مقام جانشينان تو و برگزيدگان تو و مواضع امَناى تو مىباشد در پايه و درجهء رفيعى كه اختصاص دادى ايشان را بدان درجه ، و الآن آن را غاصبان ربودهاند . و تو آن را مقدّر نموده بودى ، كسى را ياراى غلبهء بر تو نيست ، و از تدبير حتمى تو - به هر طورى كه بخواهى و به هر كيفيّت كه بخواهى و تو آن را مقدر نمودى به خاطر چيزى كه تو بدان داناترى ، و بر خلقت و ارادهات مورد سوء ظنّ و اتّهام نيستى - كسى تجاوز نمىتواند بكند ، تا به جائى فرمان قضا و قدر تو پيش رفت كه أصفياء و خلفاء دربارت همگى به صورت افراد شكست خوردهء مغلوب و مورد تعدّى واقعشدهء مقهور ، و طرد شده و رانده شده درآمدند و اينك آن أصفياء و برگزيدگان و آن خلفا و جانشينان تو مىنگرند كه در احكام تو تبديل و تغيير رخ داده است ، و كتاب توبه دور افكنده گرديده است ، و أوامر و فرائض و واجباتى كه الزام فرمودى از آن طريق و روشى كه معيّن كردى دگرگون شده است ، و سنَّتهاى پيامبرت متروك گرديده است ! »
- [ 1 ] لفظ « حَسَن » زياد است . زيد فرزند بلافصل حضرت امام زين العابدين عليه السلام مىباشد . -