[ شرحى دربارهء كتاب المجموع زيد بن على ]
3 - الْمَجْمُوع . اصولاً دربارهء خود اين كتاب ، اختلاف است كه آيا خود امام زيد آن را تدوين كرده ، و به طورى كه امروزه در دست است مرتّب ساخته است ، و خود او بر طالبان علمش آن را املاء نموده است ، يا آنكه اين كار ، عمل ابو خالد مىباشد ؟
خود ابو خالد پاسخ آن را به ابراهيم بن زِبْرقان كه از او پرسيد : چگونه اين كتاب را از زيد بن على شنيدى مىدهد ، آنجا كه مىگويد : « من آن را از او در كتابى شنيدم كه با او بود ، و خودش آن را مرتّب ساخته و جمع كرده بود . و الآن از اصحاب زيد بن على كه آنها هم آن را با من شنيدهاند احدى باقى نمانده است مگر آنكه كشته شده است ، غير از من . » « 1 »
إلّا اينكه امام محمد بن مطهّر در اوَّل شرحش : « منهاجش على المجموع » مىگويد : « مذهب زيد بن على در دست نيست و دسترسى بدان مشكل مىباشد ، به علّت آنكه در كتاب جامعى ضبط و ثبت نگرديده است مگر آنچه كه به جمع آن أبو خالد اهتمام داشته است . او دو مجموع لطيف از وى گرد آورده است : يكى از آن دو در اخبار مىباشد و ديگرى در فقه . « 2 »
و ممكن است ميان اين دو خبر را بدين طريق جمع نمود كه : أبو خالد از امام زيد حديث و فقه را شنيده و نوشته است ، و آن را در دو مجموع مرتّب گردانيده باشد .
و ما اين طرز جمع را بعيد نمىدانيم ، به سبب آنكه أبو خالد قبل از آنكه زيد به كوفه بيايد ، مدّت پنج سال با وى در مدينه مصاحبت داشته است كه هر وقت كه حجّ مىنموده است چند ماه نزد او اقامت داشته است . « 3 » و عصر امام زيد عصر طلايع تصنيف بوده است .
و با وجود اين ، ما نمىتوانيم قطع و يقين حاصل كنيم كه : كتاب مجموع با آن جمع و ترتيبى كه فعلاً دارد از تصنيفات امام زيد باشد ، به علت آنكه شخص متتبّع
هامش
( 1 ) « الرَّوض النّضير » ج 1 ، ص 28 .
( 2 ) همين مصدر ، ص 127 .
( 3 ) « الرَّوض النّضير » ج 1 ، ص 28 .