به نظر حقير ، حقّ التّأليف حقّى است ثابت و مشروع ، به جهت آنكه عرف آن را معروف مىشمارد ، و از بين بردن و تصرف در آن را بدون اذن مؤلّف ، منكر مىداند . و بنابراين آيه شريفهء :
خُذِ الْعَفْوَ وَ أْمُرْ بِالْعُرْفِ
« 1 » آن را شامل مىشود .
عُرْف يعنى كار نيكو و پسنديده ، كه در ميان مردم شناخته شده است ، و با آن انس و ملايمت دارند و مورد امضاء و تجويز آنان است و با آن خوگرفتهاند ، و بر آن منوال رفتار مىكنند .
و مُنْكَر يعنى كار ناملايم و ناستوده و غير معروف و غير پسنديده كه طبع آن را رد مىكند و بر روى آن صحَّه نمىگذارد ، و امضاء ندارد ، و آن را ناهموار و ناهنجار مىداند .
و همچنين آيه كريمهء :
وَ أْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وَ انْهَ عَنِ الْمُنْكَرِ
« 2 » و آيه مباركهء :
الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوباً عِنْدَهُمْ فِي التَّوْراةِ وَ الْإِنْجِيلِ يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهاهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ
، « 3 » و ساير آيات كه بر همين منوال و بر اين سياق وارد شده است ، همگى شامل اين مورد مىگردد ، و حقّ التّأليف را اثبات مىنمايد .
عُرْف به معنى عادت و روش مردم نيست ، بلكه به معنى روش پسنديده و مطلوب مىباشد . و مُنْكَر به معنى قبيح است . و بنابراين هر چه را كه در عرف عامّ مردم ، عُرْف و مَعْروف شناخته شود ، آيات
وَ أْمُرْ بِالْعُرْفِ
،
وَ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ *
آنها را فرا مىگيرد ، زيرا كه براى شمول حكم بر موضوع خود غير از تحقّق نفس موضوع چيز ديگرى لازم نيست .
و از آنجائى كه مىدانيم : در محاورات و اجتماعات مردم ، عامّهء آنها حقّ تأليف را معروف ، و تضييع آن را منكر مىشمارند . لهذا شمول آيات آمرهء به عُرْف و معروف ، و آيات ناهيهء از منكر ، شامل آنها مىگردد .
هامش
( 1 ) آيه 199 از سوره 7 : اعراف .
( 2 ) آيه 17 از سوره 31 : لقمان .
( 3 ) آيه 157 از سوره 7 : اعراف .