- همانطور كه گفتيم - جدا كردند . و در اين باره مُسْنَدهاى بسيارى تصنيف گرديد كه مشهورترين آنها « مسند » احمد حَنْبَل مىباشد كه تا به حال در ميان ما وجود دارد . و از آن ، در هنگام كلام از كتب حديث سخن خواهيم گفت و مقدار مرتبه و منزلهء آن را از صحّت ، و قيمتش را در ميان كتب حديث روشن خواهيم نمود .
مُسْنَد عبارت است از اينكه جميع آنچه از هر صحابى روايت شده است - يعنى مطالبى كه به او إسناد داده مىشود - همه را در بابى جداگانه قرار دهند ، موضوع حديث هر چه ميخواهد باشد ؛ و درجهء آن از صحّت هر چه ميخواهد باشد ؛ به جهت آنكه تا آن أوان تميز صحيح از غير صحيح در تأليف به ظهور نپيوسته بود .
اين مسانيد تمام احاديث صحيحه و احاديث مجعوله و موضوعه را به طورى كه گفتيم در برِ خود داشت . و عمل بدين نهج پيوسته ادامه داشت تا بُخارى و طبقهء او به ظهور آمدند ؛ و در اين حال تدوين به « طَوْر رابع » انتقال پيدا كرد ، و آن دورهء « تنقيح و اختيار » بوده است همانطور كه قريباً ذكر نموديم . در اين دوران كتب مختصرهاى را در حديث تأليف كردند كه در آنها برگزيدند و انتخاب نمودند آنچه را كه صحيح شناختند طبق طريقه شان در بحث ، همچنان كه بخارى و مسلم و پيروانشان انجام دادند .
از هويّت و ماهيّت اين كتابها در وقت گفتار از كتب حديث سخن خواهيم داشت .
اين طَوْر از تصنيف طَوْر أخير مىباشد ؛ چرا كه اين كتب در نزد اهل سنّت رنگ اعتماد به خود گرفت .
امّا شيعه پس براى خودشان در حديث كتابهائى را دارند كه بدانها اعتماد مىكنند ، و وثوق ندارند به كتابى مگر بدانها ، « وَ لِكُلِّ قَوْمٍ سُنَّةٌ وَ إمامُها » « و از براى هر طائفه و قومى سنّتى است بخصوص و امامى است كه حافظ آن سنّت است » .
و از اينجا براى تو به طور خلاصه به دست آمد كه : تدوين مُعْتَمَدٌ عَلَيْه نزد
امام شناسى (فارسى) — صفحة 358
مساهمون: السيد محمد حسين الطهراني
ص٣٥٨