حاصل نمود .
در ابتداى امر مجموعهاى بود از روايت راويان از آنچه قوّهء حافظهء آنان آن را حفظ كرده بود ، و آن تدوين در صحيفههائى بوده است كه جامع مبوّبى آنها را محصور نمىكرده است . و اين صحف با وجود حديث ، فقه و نحو و لغت و شعر و أمثال اين امور را در برداشته است از آن چيزهائى كه طفوليّتِ تدوين بدان حكم مىنموده است .
و اين « طَوْر أوَّل » از تدوين بوده است ، و به ما از آن چيزى در كتاب مخصوص جامعى نرسيده است .
پس از آن ، تدوين ، « دورهء دوم » خود را شروع كرد و آن در عصر عباسيّون بود . علماء - به واسطهء آنچه از شهر فارس به دست آوردند - آنچه را كه در آن صحيفهها بود مُهَذَّب و مُرتّب نمودند ، بعد از آنكه روايات زيادى را كه در اين عصر موجب زيادى آن مىشد بدانها اضافه كردند . و در هر قسم از اينها كتابهائى نوشتند كه آنها را بر عدّهء أبوابى از حديث و آنچه مربوط به حديث مىشد ، از اقوال صحابه و فتاواى تابعين تقسيم كردند ، و در آنها مطلب ادبى و يا شعرى را داخل ننمودند . و بسيارى از متقدّمين ، اسم حديث را بر آنچه شامل آثار صحابه و تابعين مىشد اطلاق مىكردند .
و تدوين ، اين مَنْهج را به خود گرفت به جهت تبعيّت از ارتقاء تأليف در عصر بنى عبّاس . و علوم از يكديگر جدا گشتند ، بعضى از بعضى تميّز پيدا نمودند و مسائل هر علمى علىحده گرد آمد . و تدوين طور دوم خود را بدين كيفيّت تا آخر صدهء دوّم به طور استمرار پيمود . و از آن كتب مُبَوَّبه در اين دوره به دست ما غير از « مُوَطَّأ » مالِك ؛ چيزى و اصل نگرديده است .
و پس از انقضاء صدهء دوّم ، تدوين شروع كرد تا در طريق ديگرى گام نهد كه به سبب آن در « طور سوّم » داخل شد . علماء شروع نمودند تا آنچه از احاديث را كه در عصرشان مدوّن گرديده بود بعد از آنكه مشوب به أقوال صحابه و غيرهم بود
امام شناسى (فارسى) — صفحة 357
مساهمون: السيد محمد حسين الطهراني
ص٣٥٧