حديث رسول خدا صلى الله عليه و آله و مستقلًّا تدوين نمودن آن در رأس دويست سال و اوّل صدهء سوّم واقع شد ، همچنان كه شيخ الإسلام ( ابن حجر ) و غير او به آن اعتراف نموده اند :
ابن حجر مىگويد : اوّلين كس كه حديث و آثار را جمع كرد در مكّه ابن جُرَيْح بود ، و ابن إسحق يا مالك در مدينه ، و ربيع بن صبيح يا سَعيد بن أبى عُرُوبَة يا حمّاد بن سَلَمة در بصره ، و سُفيان ثَوْرى در كوفه ، و أوزاعى در شام ، و هَيْثَمْ در واسط ، و مَعْمَر در يمن ، و جرير بن عبد الحميد در رى ، و ابن مبارك در خراسان . عراقى و ابن حجر مىگويند : و اين جماعت در عصر واحد بودهاند ، و نمىدانيم سبقت با كدام يك از آنها بوده است ؟
ابن حجر مىگويد : تا اينكه بعضى از امامان حديث رأيشان بر آن قرار داده شد كه احاديث پيغمبر صلّى الله عليه و آله و سلّم را بخصوصها تنها جمعآورى و تدوين كنند ؛ و اين در پايان قرن دوّم و رأس صدهء سوّم متحقّق گشت ؛ و جماعتى را از اين صاحب رأيها مىشمارد .
و طَيِّبى مىگويد : اوّلين كس كه از سَلَف تدوين حديث كرد ابْن جُرَيْح بود ؛ و بعضى گفتهاند : مالِك ، و بعضى گفتهاند : رَبيع بن صبيح . و سپس تدوين انتشار يافت و فوائدش به ظهور پيوست . ( تمام شد كلام او . )
( در اينجا مرحوم صدر براى تأييد سخن خود ميگويد : ) آيا نمىبينى او را كه تدوين كسى را قبل از ابن جريح ذكر ننموده است ؟ !
و همچنين حافظ ذَهَبى در « تَذْكِرَةُ الْحُفّاظ » تصريح نموده است كه : اوّلين زمان تصنيف و تدوين سُنَن و تأليف فروع پس از انقراض دولت بنى اميّه و تحوّل دولت به بنى عبّاس بوده است . او گفته است : پس از آن ، اين امر در زمان رشيد رو به فزونى گذاشت و تصانيف زياده گشت و حفظ علماء در سينههايشان رو به نقصان نهاد . پس چون كتب به صورت آماده و تدوين شده ، در آمد مردم بدانها اتّكال نمودند . و امّا قبل از اين زمان ، علم صحابه و تابعين در سينههايشان بود . سينهها خزينههاى نگهدارى علومشان بود . ( تمام شد كلام ذهبى . )
و نبايد به ذهبى غير او را قياس نمود در خُبْرَويَّت به تواريخ در أمثال اين امور . او
امام شناسى (فارسى) — صفحة 339
مساهمون: السيد محمد حسين الطهراني
ص٣٣٩