مدارس و مساجد مدار بر تعليم و تعلّم طريقهء عامّه بود . مطالعهء كتب كلام و كتب اصول عامّه كردند ، چون مهارت تمام در فنّ اصول فقه و فنّ كلام كه از أئمّه منقول است نداشتند و در بعضى از مباحث فنّ كلام ، و فنّ اصول فقه ، موافقت با عامّه كردند و اختيار طريقهء مركّب از طريقهء أخباريّين و طريقه عامّه كردند و بناى اجتهادات برين نهادند .
و بعد از ايشان شيخ مُفيد رحمة الله عليه يعنى شيخ أبوجعفر از روى غفلت و حسن ظنّ به اين دو فاضل موافقت ايشان كرد و در كلام و اصول فقه سلوك طريقهء مركّبهء از طريقهء عامّهء و أخباريّين و اصوليّين كرد . و ازاينجهت علماى إماميّه منقسم شدند به أخباريّين و اصوليّين چنانچه علّامهء حلّى يعنى شيخ جمال الدّين مُطَهّر در بحث خبر واحد از « نهايه » ذكر كرده است ؛ و در آخر « شرح مواقف » و أوايل كتاب « ملل و نحل » نيز تصريح به آن شده است .
چون شيخ مفيد استاد علم الهدى يعنى سيّد مرتضى و استاد رئيس الطّائفه بود آن طريقه در ميان أفاضل إماميّه شايع شد تا نوبت علّامة المشارق و المغارب علّامهء حِلّى شد . و چون تبحّر علّامهء حلّى در علوم از ابن جنيد و ابن أبى عقيل و شيخ مفيد بيشتر بود ، ايشان طريقهء مركّبه را در كتب كلاميّه و اصوليّه بسط و رواج بيشتر دادند و در اجتهادات فقهيّه ، بنا بر آن طريقهء مركّبه نهادند . چون أحاديث عامّه از باب خبر واحد خالى از قرائن نبود ايشان تقسيم أحاديث كتب خود به أقسام اربعهء مشهور كرده بودند ؛ و علّامهء حلّى رَحِمَهُ الله از روى غفلت أحاديث كتب خود و كتب طائفهء محقّه را به أقسام اربعه تقسيم كرد با آنكه علم الهدى و رئيس الطّائفه و ثقة الإسلام و شيخنا الصّدوق يعنى محمّد بن بابويه القُمّىّ و غيرهم تصريح كردهاند به اينكه إجماع طائفهء محقّه بر صحّت آن شده .
و بعد از علّامهء حلّى شيخ شهيد أوّل يعنى شيخ محمّد مكّى رعايت طريقهء او كرده و بناى تصانيف خود بر آن نهاده ، و بعد از ايشان سلطان المدقّقين شيخ على رحمةُ اللهِ عليه موافقت ايشان كرد . و العالم الرّبّانىّ شهيد الثّانى يعنى شيخ زين الدّين
امام شناسى (فارسى) — صفحة 140
مساهمون: السيد محمد حسين الطهراني
ص١٤٠