او أيضاً عدم تحريف است زيادةً أو نقيصةً أو تغييراً . « 1 »
و أمّا كتاب « دبستان مذاهب » كه در شرح رسائل از آن نام برده شد كه سورهاى اسقاط شده در كتاب الله را در آن آورده است ، نه كتابى است معلوم الهويّه و نه مؤلّفش معلوم است و نه در ميان علماء نامى از وى برده شده است .
[ سخن صاحب الذريعه درباره كتاب دبستان المذاهب ]
ما براى روشن شدن هويّت اين كتاب مجهول الهويّة و بى اعتبارى مستنداتش از جمله نقل سورهء ساقطه ناچاريم أوّلًا شرح حال و ترجمهء او را از عالم بزرگ شيخ آقا بزرگ طهرانى قدِّس سرُّه ذكر نمائيم سپس مطالبى را كه شاهد گفتار ماست از خودِ كتابش در اينجا بياوريم :
مرحوم حاج شيخ آقا بزرگ قدس سرّه ميفرمايد : « دبستان مذاهب » يا « دبستان » در ملل و نحل است . فارسى ، طبع بمبئى در سنهء 1262 ، و مرتّب است بر دوازده تعليم . تا آنكه ميگويد :
به علّت آنكه مؤلّف نامش را در آن نبرده است لهذا در مؤلّفش اختلاف است چنان كه سيّد محمّد على داعى الإسلام در أوّل « فرهنگ نظام » ذكر نموده است . او از سِرْجان ملكم در « تاريخ ايران » نام مؤلّف آن را محسن كشميرى كه در شعرش تخلّص به فانى دارد حكايت نموده است ، و از مؤلّف كتاب « مَآثر الامَراء » حكايت كرده است كه نامش ذو الفقار على است ، و از هامش نسخهاى كه كتابتش در سنهء 1260 مىباشد نامش را مير ذو الفقار على حسينى متخلّص به هوشيار حكايت كرده است .
داعى الإسلام خودش چنين اختيار كرده است كه : اين كتاب از بعضى سيّاحان در أواسط قرن يازدهم است كه بسيارى از دراويش را در هند إدراك نموده است و از آنها هر مطلب درست و نادرستى را گرفته و در اين كتابش جمع نموده است .
آنگاه مرحوم علّامهء طهرانى قدِّس سرُّه ميفرمايد : أقُول : از بعضى مستشرقين نقل شده است كه : نسخهء « دبستان المذاهب » تأليف محمّد فانى در كتابخانهء بروكسل موجود است .
و در آن مؤلّفش ذكر كرده است كه : در سنهء 1056 وارد خراسان شد ، و در آنجا
هامش
( 1 ) حاشيهء « أوثق » بحث حجّيّت ظنّ . كتاب طبع سنگى است و صفحه شمار ندارد .