آنچه از مصيبت به شما رسيده است محزون نشويد و خداوند از آنچه بجاى مىآوريد با خبر است . و سپس خداوند پس از اين غم و غصّه براى شما حال امن و آرامشى آورد كه پينگى و چُرت خواب ، دستهاى از شما را فرا گرفت . »
[ آيه قرآن بر عفو به معنى غفران درباره عثمان ندارد ]
در اين آيات مىبينيم آنان كه فرار كردند ، دستهاى از آنها به سوى پيامبر برگشتند و در حضور پيامبر بودند ، و خداوند ترحّم فرموده غصّهاى را بر غصّهشان افزود ، و سپس آرامش و پينگى خواب آنها را فراگرفت . اينها افرادى هستند كه مورد عفو به معنى غفران واقع شدهاند . و از اينكه به دنبال عفو مىفرمايد : « و خداوند بخشايندهء فضل و رحمت به مؤمنين است » اين معنى تأييد مىشود .
أمّا آن كسانى كه فرار كردند و به حضور پيامبر در معركهء كارزار برنگشتند آنان هستند كه دربارهء آنها مىفرمايد :
وَ طائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجاهِلِيَّةِ
. « و دستهاى به دنبال حفظ جان بودند و بر خداوند گمانى ناحقّ ، گمان جاهلى مىبردند . »
تا اين كه مىفرمايد :
إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنْكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطانُ بِبَعْضِ ما كَسَبُوا وَ لَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ
« 1 » . « آنانى از شما كه در روز كارزار كه دو لشكر ايمان و كفر با هم روبرو شدند ، پشت كرده و فرار نمودند فقط به علّت آن بود كه شيطان به واسطهء برخى از اعمالى كه انجام داده بودند ايشان را لغزانيد و خداوند آنها را عفو نمود ، و خداوند آمرزنده و بردبار است . »
دربارهء اينها يعنى آنان كه فرار كردند و برنگشتند و در مقام حفظ و مصونيّت خود بودند ، غفران و رحمتى نيامده است ؛ و عفو به معنى گذشت و عدم محاكمهء دنيوى است . و شاهدش آن كه مىفرمايد : خداوند پوشاننده و بردبار است ، در برابر اعمالشان شكيبائى مىكند ، و نمىفرمايد : رحيم است يعنى رحمت و عطوفت مىدارد .
هامش
( 1 ) مقدارى از آيه 154 و آيه 155 ، از سورهء 3 : آل عمران .