شده است ؟ و حتّى از عثمان همچنين به ما نرسيده است كه از فعل خود شرمنده شده و در بارگاه خداوند توبهء نصوح كرده باشد .
و امّا اينكه در غفران وى استدلال كردهاند به آيه مباركه :
وَ لَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ
« هر آينه تحقيقاً خداوند از آنها گذشت ، و خداوند آمرزنده و شكيبا است » ، اين آيه دلالتى بر غفران ندارد . عفو در اينجا به معنى عدم مؤاخذهء دنيوى و عدم إجراء كفّاره و حكم اعدام دربارهء اوست . در اسلام حكم متخلّف از صحنهء كارزار با كفّار اعدام است . اين حكم را خدا دربارهء عثمان و همطرازانش إعمال نكرد و نمىتوانست إعمال كند و گرنه بايد بيش از نيمى از سپاه اسلام حاضر در غزوهء احد ، اعدام شوند و اين به صلاح اسلام نوپا نبود و گرنه على مىماند و حوضش ، همچنان كه على ماند و حوضش .
در آيات وارده در سورهء آل عمران در دو آيه حكم عفو خدا آمده است و عفو در اين دو مورد تفاوت دارد :
مورد اوّل اين آيات است :
ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيَكُمْ وَ لَقَدْ عَفا عَنْكُمْ وَ اللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ . إِذْ تُصْعِدُونَ وَ لا تَلْوُونَ عَلى أَحَدٍ وَ الرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ فِي أُخْراكُمْ فَأَثابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ لِكَيْلا تَحْزَنُوا عَلى ما فاتَكُمْ وَ لا ما أَصابَكُمْ وَ اللَّهُ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ . ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعاساً يَغْشى طائِفَةً مِنْكُمْ
« 1 » . « و سپس خداوند شما را از مشركين قريش منصرف نمود ، براى اينكه شما را بيازمايد و در بوتهء ابتلاء بگذارد و تحقيقاً خداوند شما را عفو نموده مورد غفران و رحمت خود قرار داد و خداوند بر مؤمنين بخشايندهء فضل است . در آن زمانى كه شما به راههاى دور دست مىگريختيد و چهرهء خود را به كسى بر نمىگردانيديد تا وى را ببينيد ، و پيامبر : رسول خدا در ميان آن طائفهء ديگر كه عقبتر بودند ، شما را صدا مىزد ؛ پس شما را غصّهاى بر روى غصّهاى بهم رسيد ، براى آنكه بر آنچه از دست شما رفته است و بر
هامش
( 1 ) آيه 152 تا مقدارى از آيه 154 ، از سورهء 3 : آل عمران .