و نيز واقدى گويد : مردى از عبد الله بن عمر دربارهء عثمان سؤال كرد ، او گفت : عثمان در روز احد معصيت عظيمى را انجام داد و خدا از او گذشت ، زيرا كه او مِمّنْ تَوَلّى يَوْمَ التَقَى الجَمْعان بود ، امّا در ميان شما معصيت كوچكى كرد و شما وى را كشتيد ! « 1 »
اينك بايد دانست كه : آيا عثمان بخشوده شده است ؟ و همانطور كه عُمَر و ابن عُمَر از آيه كريمهء قرآن استفاده كردهاند ، خداوند از او گذشته و او را مورد غفران خود قرار داده است ؟ يا نه ، مطلب اينچنين نيست و از كريمهء مباركه أبداً استفاده مغفرت و آمرزش دربارهء او نمىشود ؟
قبلًا بايد بدانيم كه : به طور كلّى فرار از صحنه جنگ ، بدون عذر شرعى كه خدا بيان فرموده است گناه كبيرهاى است از أشدّ أقسام معاصى كبيره كه در آيه مباركه قرآن بدان وعيد جهنّم داده شده است :
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا زَحْفاً فَلا تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبارَ . وَ مَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ إِلَّا مُتَحَرِّفاً لِقِتالٍ أَوْ مُتَحَيِّزاً إِلى فِئَةٍ فَقَدْ باءَ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَ مَأْواهُ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمَصِيرُ .
« 2 » . « اى كسانى كه ايمان آوردهايد ، اگر ببينيد آنان را كه كافر شدهاند در سپاهى عظيم به شما هجوم آوردهاند پشت به آنها ننموده از صحنه جنگ مگريزيد . و هر كس در چنين روزى پشت كرده و دست از كارزار بدارد - مگر آنكه از گوشهاى از ميدان به گوشهاى ديگر رود تا بهتر رزم كند ، و يا از طائفهاى بخواهد استمداد كند - تحقيقاً مواجه با خشم و غضب خدا شده است و جايگاه او دوزخ بوده و بد بازگشتنى دارد . »
هامش
( 1 ) « مغازى » واقدى ، ج 1 ، ص 279 . و اين سه روايت را ابن أبى الحديد در « شرح نهج البلاغة » ، طبع دار إحياء الكتب العربية ، ج 15 ص 21 و ص 22 آورده است و ابن أثير جزرى در « كامل » طبع بيروت ، ج 2 ، ص 158 گويد : هزيمت گروهى از مسلمين به أعوص رسيد كه در ميان آنها عثمان بن عفّان و غيره بودند و در آنجا سه روز درنگ كردند و سپس به نزد رسول خدا آمدند و رسول خدا چون آنها را ديد فرمود : لقد ذهبتُم فيها عريضةً .
( 2 ) آيه 15 و 16 ، از سورهء 8 : أنفال .