زيادهاى است از كلام آن حضرت كه سيّد رضى آن را ذكر نكرده است ، يعنى گفتارش : بأبى ابن خيرة الإماء ، و گفتارش : لو كان هذا من ولد فاطمة لرحمنا . و بنابر اين دو گونه تفسير ، براى دو گونه كلام است و تناقضى بين آنها نيست « 1 » .
ما اين شرح را بتمامه از « شرح نهج البلاغهء » ابن أبى الحديد در اينجا آورديم براى آنكه از نقطه نظر سنديّت بر معجزات و أخبار به غيبى كه امير المؤمنين عليه السّلام دادهاند سندى است قوى و معتبر . گرچه ابن أبى الحديد عامى مذهب بوده است و در اصول عقائد ، معتزلى و در فروع ، شافعى بوده است ليكن از جهت سعهء اطلاع و قدرت ادبيّت و عربيّت و شعر و علم و احاطه به تاريخ و كلام و جدل و عشق و عرفان زائد الوصف به امير المؤمنين عليه السّلام حقّا داراى مقام شامخى بوده است . اللّهمّ احشره مع من يتولّاه و يحبّه ، و أبعده ممّن يتبرّأ منه و يبغضه ! و مجلسى - رضوان الله عليه - در كتاب شريف « بحار الانوار » در « باب معجزات كلامه من اخباره بالغائبات و علمه باللغات » تمام اين شرح ابن أبى الحديد را از « نهج البلاغه » ، و از اضافات آن تا ابتداى إن قلت قلتها ( اگر گفته شود ، گفته مىشود ) لفظا بلفظ ذكر كرده است « 2 » .
علّامهء خوئى حاج ميرزا حبيب الله هاشمى ، در شرح خود بر « نهج البلاغه » بعد از آنكه شرح ابن ابى الحديد را بتمامه آورده است گويد : شرّاح « نهج البلاغه » فقرات ثمّ يفرّج الله عنكم كتفريج الأديم به من يسومهم خسفا و يسوقهم عنفا تا آخر را اشاره بر انقراض دولت بنى اميّه به ظهور بنى عبّاس گرفتهاند ، همانطور كه در كتب سير و تواريخ ذكر شده است ، و ليكن ظاهرا به ملاحظهء زياداتى كه در اين خطبه آمده است و سيّد رضى نياورده و ابن أبى الحديد نيز نياورده است و آن زيادات در روايت سليم بن قيس هلالى و كتاب « غارات » ابراهيم ثقفى وارد است اين فقرات
هامش
( 1 ) - « شرح نهج البلاغهء » ابن ابى الحديد ، طبع بيروت دار المعرفة ، ج 2 ، ص 174 تا ص 179 . و طبع مصر دار احياء الكتب العربية ، ج 7 ، ص 44 تا ص 60 .
( 2 ) - « بحار الأنوار » طبع كمپانى ، ج 9 ، ص 592 تا ص 594 .