امير المؤمنين عليه السّلام خطبهاى در « نهج البلاغه » دارند كه در پايان آن مىگويند : إنّ أمرنا صعب مستصعب ، لا يحمله إلّا عبد مؤمن امتحن الله قلبه للإيمان ، و لا يعى حديثنا إلّا صدور أمينة و أحلام رزينة . أيّها النّاس ، سلونى قبل أن تفقدونى ، فلأنا بطرق السّماء أعلم منّى بطرق الأرض ، قبل أن تشغر برجلها فتنة تطأ فى خطامها ، و تذهب بأحلام قومها « 1 » .
« بدرستى كه امر ما مشكل است و دسترسى به آن نيز با اشكال و صعوبت مىباشد ، بر نمىدارد و حمل نمىنمايد آن را مگر بندهء مؤمنى كه خداوند دل او را به ايمان آزمايش كرده باشد . و گفتار و سخن ما را حفظ نمىكنند مگر سينههاى امين و عقلهاى استوار و متين . اى مردم بپرسيد از من پيش از آنكه مرا نيابيد و من از جهان رخت بر بندم ، زيرا كه من به راههاى آسمان ( عالم ملكوت و انوار و مجردات و طرق صلاح و طىّ راه لقاى خداوندى ، داناترم از عالم ملك و مادّه و طبع و كيفيّت جمعآورى مال و غيرها ) . بپرسيد از من قبل از آنكه فتنه پاى خود را بلند كند و از هر سو فساد روىآور شود و فتنه متمكّن گردد ( به طورى كه دفع آن را نتوان نمود ) آن فتنهاى كه مهار خودش را در زير لگام خود بكوبد و بر آن گام نهد ، و عقلها و خردهاى قوم خود را بربايد و سلب كند » .
ابن ابى الحديد در شرح خود دربارهء گفتار حضرت : إنّ أمرنا صعب مستصعب لا يحتمله إلّا عبد امتحن الله تعالى قلبه للإيمان گويد : اين از عبارتهاى قرآن كريم است . خداوند مىگويد :
أُولئِكَ الَّذِينَ امْتَحَنَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ لِلتَّقْوى
« 2 » « اين مؤمنين كسانى هستند كه خداوند دلهاى آنها را بر تقوا آزمايش نموده است » .
و پس از مختصر شرحى مىگويد : اين عبارت را امير المؤمنين عليه السّلام مكررا گفتهاند و من بر بعضى از كتب وقوف يافتم بر خطبهاى از آن حضرت كه از جملهء آن ، اين بود :
هامش
( 1 ) - « نهج البلاغه » خطبهء 187 و از طبع مصر با تعليقهء عبده ، ج 1 ، ص 364 و ص 365 .
( 2 ) - بعضى از آيه 3 ، از سورهء 49 : حجرات .