خود را به زمين مىكشد ، و پس از او سه پسر او كه روش و سيرهء آنان روش اهل ضلال بود به خلافت مىرسند .
و بيست و دومين آنها پيرمردى است سالخورده و فرتوت كه سالهاى خلافت او به طول مىانجامد و ايّام حكومت او بر وفق مراد رعيّت مىگذرد . در اينجا مجلسى در شرح اين خطبه گفته است : بيست و دوّمين خليفهء بنى عبّاس المكتفى بالله عبد الله بوده است كه پس از سنّ چهل و يك سالگى ادّعاى خلافت نمود . و اين در سنهء سيصد و سى و سه هجرى بود . و در سنهء سيصد و سى و چهار أحمد بن بابويه بر بغداد سيطره يافت و المكتفى بالله را گرفت و چشمانش را از كاسه بيرون آورد و المكتفى در سنهء سيصد و سى و هشت بمرد . و گفته شده است : مدّت خلافت او يك سال و چهار ماه بوده است . و على هذا ممكن است لفظ بيست و دومين از خطاى مورّخان و يا روات احاديث باشد به اينكه در اصل بيست و پنجمين و يا بيست و ششمين بوده باشد . در صورت اوّل ، خليفه القادر بالله أحمد بن إسحق است كه هشتاد و شش سال عمر كرد و تنها مدّت خلافتش چهل و يك سال بوده است . و در صورت دوم ، خليفه القائم بأمر الله است كه هفتاد و شش سال عمر كرد و تنها مدّت خلافتش چهل و چهار سال و هشت ماه بوده است .
مجلسى در اينجا پس از بيان وجوه احتمالات ديگرى گويد : و ممكن است مراد از بيست و ششمين خليفهء آنها المستعصم بالله باشد ، كه او كشته شد و ملك و امارت از او دور شد و گريخت مانند گريختن چيزى كه در آن فتور و سستى و شكاف پيدا مىشود و رفته رفته بكلّى از دست مىرود و غبن و خسران كلّى در همهء جهات به طور وسيع و گسترده بر او هجوم مىكند ( يشرد الملك منه شرودا المنفتق و يعضده الهزرة المتفيهق ) . و المستعصم بالله آخرين خليفهء بنى عبّاس بوده است و حضرت از او به بيست و ششمين خليفه نام برده با آنكه او سى و هفتمين خليفهء آنان بوده است ، به جهت معروفيّت اين بيست و شش نفر كه از اعاظم آنها بودهاند . زيرا بسيارى از آنها استقلال در امارت و حكومت نداشتهاند و مغلوب ملوك و
امام شناسى (فارسى) — صفحة 172
مساهمون: السيد محمد حسين الطهراني
ص١٧٢