تكبير مىگفتند و بر پيامبران درود و صلوات مىفرستادند ؛ و پس از آن تكبير مىگفتند و براى مؤمنين دعا مىكردند ؛ و سپس تكبير چهارم را مىگفتند و دعا براى اين ميّت مىنمودند ؛ و پس از آن تكبير مىگفتند و از نماز منصرف مىشدند . و چون خداوند او را از دعاى بر منافقين منع كرد ؛ وقتى كه مىخواستند بر منافقى نماز بخوانند ، تكبير و تشهّد مىگفتند ؛ و پس از آن تكبير گفته و صلوات بر پيغمبران مىفرستادند ؛ و سپس تكبير گفته و دعا براى مؤمنين مىنمودند ؛ و پس از آن تكبير چهارم را گفته ، و از نماز منصرف مىشدند و دعا براى ميّت نمىنمودند . « 1 »
آيات وارده در عدم نماز و استغفار بر منافقين
و أمّا استاذنا العلّامة الطّباطبائى - قدّس الله سرّه - در دو مورد از اين قضيّه بحث كردهاند :
اوّل در ذيل آيه كريمهء
اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ
، كه ترديد در اينجا در بين أمر و نهى ، كنايه از تساوى فعل و ترك است ؛ يعنى فعل استغفار لغو است ؛ و هيچ ثمرى ندارد نظير قول خدا :
قُلْ أَنْفِقُوا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً لَنْ يُتَقَبَّلَ مِنْكُمْ
. « 2 »
« بگو شما منافقين چه إنفاق كنيد از روى رغبت ، و چه انفاق كنيد از روى كراهت ؛ در هر دو حال از شما قبول نمىشود . »
و بنابراين معناى آيه اينطور مىشود كه : براى اين منافقين مغفرت خدا شامل نمىشود ؛ و طلب غفران و عدم طلب غفران دربارهء آنها مساوى است ؛ زيرا طلب مغفرت لغو است و أثرى ندارد .
و قول خداى تعالى :
إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ
تأكيد است براى همين گفتار كه استغفار براى آنها لغويّت دارد ؛ و براى بيان آنكه طبيعت استغفار به آنها نمىرسد ؛ چه استغفار بشود و يا نشود ؛ و چه استغفار يك بار باشد و يا چندين بار ، كم و يا زياد . پس ذكر هفتاد بار ( سَبْعِين ) كنايه از بسيارى استغفار
هامش
( 1 ) - « تفسير صافى » ص 273 .
( 2 ) - آيه 53 از سورهء 9 : توبه .