است ؛ بدون آنكه در آنجا خصوصيّتى براى عدد هفتاد باشد نه آنكه يكبار استغفار و دوبار و يا به هفتاد بار هم برسد ، در حقّ منافقين غير مؤثّر است ؛ و ليكن چون از هفتاد بار تجاوز كرد أثر خود را خواهد بخشيد . و لهذا در مقام تعليل مىگويد :
ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ
يعنى علّت عدم شمول غفران إلهى به آنها كفر آنهاست به خدا و رسول خدا ؛ و تا وقتى كه كفر باقى است غفران شامل حال آنها نمىشود ؛ و استغفار و عدم استغفار ؛ و يا يكبار و يا بيشترتفاوتى ندارد در حالىكه آنها كافرند . و نظير استعمال كلمهء هفتاد در مجرّد مفهوم كثرت بدون در نظر گرفتن خصوصيّت عدد ، همانند استعمال عدد صد و هزار است در معناى كثرت . « 1 »
و در بحث روائى گفتهاند : در تفسير « الدُّرُّ المَنْثور » از ابن جرير ، و ابن أبىحاتم از عُروه تخريج كرده است كه : عَبْدُ اللهِ بْن ابَىّ به أصحاب خود گفت : اگر شما اينطور نبوديد كه بر أصحاب محمّد انفاق مىكرديد ، هر آينه از دور او پاشيده بودند ، و او گويندهء
لَيُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ
. « 2 »
« البتّه عزيزترين از اهالى مدينه ذليلترين آنها را از مدينه بيرون مىكند . » بود كه مراد از عزيزترين خودش ؛ و از ذليلترين رسول الله است .
و در اينحال خداوند اين آيه را فرستاد كه :
اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ
« 3 » : « براى منافقين چه از خدا غفران بخواهى و يا نخواهى اگر هفتاد مرتبه غفران بخواهى خداوند غفران خود را به آنها عنايت نمىكند . » رسول خدا « صلّى الله عليه و آله و سلّم » گفت : من حتماً از هفتاد مرتبه زيادتر براى آنها غفران مىخواهم . در اينحال خداوند اين آيه را فرستاد كه :
سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ أَمْ لَمْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ لَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ
. « 4 »
« براى منافقين تفاوتى ندارد چه آنكه براى آنها غفران بخواهى و يا نخواهى ؛ زيرا كه خداوند غفران خود را به آنها عنايت نمىنمايد . »
هامش
( 1 ) - « تفسير الميزان » ج 9 ، ص 368 و ص 369 .
( 2 ) - آيه 8 از سورهء 63 : منافقون .
( 3 ) - آيه 80 از سورهء 9 : توبه .
( 4 ) - آيه 6 از سورهء 63 : منافقين .