راه خدا با أموال خود و با جانهاى خود جهاد كنيد ! و اين أمر مرغوب و پسنديده و مورد اختيار است براى ما اگر اينطور باشيد كه بدانيد . »
شيخ طبرسى گويد : حَسَن و مجاهد و عِكْرِمَه و ضحّاك و غيرِهِم گفتهاند : مراد از خِفافاً و ثقالًا آناست كه چه جوان باشيد يا پير ؛ و ابن عبّاس و قتاده گفتهاند : چه داراى نشاط باشيد يا غير نشاط ؛ و حَكَم گفته است : چه داراى مشاغل باشيد يا غير مشاغل ؛ و أبوصالح گفته است : چه غنى باشيد يا فقير ؛ و فَرَّاء گفته است : چه عيال شما كم باشد و در عسرت بسر بريد ، يا عيال شما بسيار باشد و أموال سرشار داشته باشيد ؛ و أبوعَمْرو وَ عِطّيّة عوفى گفتهاند : چه سواره باشيد يا پياده ؛ و ابن زيد گفته است : چه داراى صنعتى باشيد يا غير صنعت ؛ و يمان گفته است : چه داراى زن باشيد يا مجرّد .
و سپس گفته است : حقّ در مطلب آناستكه خِفافاً و ثِقالًا را حمل بر جميع اين معانى كنيم ؛ و بگوئيم معانيش آناستكه به سوى جهاد كوثر كنيد ، چه براى شما آسان باشد ، و يا مشقّت داشته باشد ! و بر حالتى كه هستيد با همان حركت كنيد ؛ چون انسان بالأخره از يكى از اين حالات خالى نيست . « 1 »
و علّامهء طباطبائى گفتهاند : خِفاف و ثِقال ، جمع خفيف و ثقيل است ؛ و ثقل و سنگينى با قرينهء مقاميه ، كنايه از وجود موانعى است كه شاغل و صارف انسان است از خروج براى جهاد ؛ نظير كثرت مشاغل ماليه ؛ و محبّت زن و فرزند و أقرباء و دوستان و آشنايانى كه مفارقت ايشان ناگوار است ؛ و نداشتن زاد و راحله و سلاح جنگ و أمثال ذلك ؛ و سَبُكى و خفّت كنايه از خلاف اينهاست .
و بنابراين أمر به كوچ كردن در حال خفّت و سبكى ؛ و در حال ثقل و سنگينى كه دو حال متقابل هم هستند ، در معنى و حقيقت ، أمر به خروج است بر هر تقدير ، كه انسان نبايد هيچيك از اينها را عذرى براى عدم خروج بشمار آورد ؛ همچنانكه جمع بين أموال و أنفس كه با جانها و مالهاى خود جهاد كنيد ، در معناى أمر به جهاد است به هر وسيلهاى كه ممكن شود .
هامش
( 1 ) تفسير « مجمع البيان » طبع صيدا ، ج 3 ، ص 32 و ص 33 .