و من مىگويم كه : به خطّ حافظ ذهبىّ در پشت كتابش كه به نام تجريد است ، ديدم ، نوشته بود : شايد جميع اين نفرات به هشت هزار نفر برسد ، اگر زيادتر نباشند كمتر نيستند .
و پس از اين ، به خطّ ذهبىّ ديدم كه جميع كسانى كه احوالشان در اسد الغابة آمده است ، هفت هزار و پانصد و پنجاه و چهار نفرند .
و آنچه گفتار أبو زرعه را تأييد مىكند ، آن است كه در صحيحين آمده است كه : در قصّهء تبوك ، كعب بن مالك مىگويد : مردم به قدرى زياد بودند كه هيچ دفترى نمىتوانست نام آنها را به شمار درآورد .
و از ثورى در آنچه با سند صحيح ، خطيب از او تخريج كرده است ، وارد شده است كه او گفته است : هر كس على را بر عثمان مقدم بدارد ، بر دوازده هزار نفر كه رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله در وقت مرگ ، از آنها راضى بوده است ، عيب گرفته است . و نووىّ گفته است : و اين قضيّه بعد از رحلت رسول خدا به دوازده سال بوده است ، بعد از آنكه بسيارى در خلافت أبو بكر در جنگهاى ردّه كشته شدهاند ، و همچنين در جنگهاى فتح كشته شدهاند ، كه أسامى آنها بههيچوجه ضبط نشده است ، و پس از آن در خلافت عمر كشته شدهاند ، و نيز در طاعون عمومى كه آمد ، و در طاعون عمواس « 1 » و غيرها از بين رفتهاند كه از جهت كثرت به شمار نمىآيد ، و علّت مخفى بودن نامهاى ايشان آنست كه : أكثر آنها أعراب بودهاند ، و أكثر آنها در حجّة الوداع حضور يافتهاند . و الله أعلم . « 2 » و در طى بحث غدير آورديم كه : كسانى كه در حجّه الواع با رسول خدا بودهاند ، يكصد هزار نفر و يا بيشتر بودهاند ، و طبعا و طبيعة إحصاء اسامى اين أفراد غير ممكن است ، كجا مىتوانند اين كتب مصنّفه در أحوال صحابه ، يكايك نام
هامش
( 1 ) - عمواس ، قصبهاى است در شام ، كه شش ميل از راهى كه از رمله به بيت المقدس مىرود ، با رمله فاصله دارد . در سنهء 18 طاعون از آنجا انتشار يافت ، و بعدا در زمين شام منتشر شد ، و جماعت بسيارى از صحابه كه در شام بودند كه از بسيارى قابل شمارش نيستند بواسطهء اين طاعون بمردند .
( 2 ) - « إصابة » ، ج 1 ص 3 تا ص 6 .