نزول بقاياى حلال و حرامى كه در اين روز ، در ضمن سورهء مائده نازل شده است چون حلالى و حرامى بعد از آن نيامده است ، و بواسطهء إكمال دين ، يأس در دل كفّار پديد آمده و آثار آن در سيمايشان ظاهر شده است . « 1 »
و ليكن بايد ديد كه اين كافرانى كه يأس در دلشان پيدا شده است و آيه شريفه به كلمهء
الَّذِينَ كَفَرُوا
از ايشان تعبير كرده است ، چه كسانى هستند ؟ اگر مقصود كفّار عرب باشد ، كه معلوم است در آن روز إسلام بر همه آنها تسلّط يافته ، و در ميان آنها كسى يافت نمىشده است كه تظاهر به غير إسلام كند . و بنابراين كافرانِ نااميد و مأيوس چه كسانى مىباشند .
و اگر مقصود از كفّار ، كفّار غير عرب باشد ، از ساير امَّتها و طوائف ، دانستيم كه آنها در آن وقت از تسلطّ بر مسلمين مأيوس نبودهاند .
از اين گذشته بايد ديد كه مراد از انسداد باب تشريع احكام به نزول سورهء مآئده و سپرى شدن روز عَرَفِه چيست ؟ چون روايات بسيارى كه نمىتوان آنها را دست كم گرفت ، وارد شده است بر اينكه فرائض و واجباتى بعد از روز عرفه نازل شده است . مانند آيه إرْث كَلَا لَه كه در آخر سورهء نسآءِ مىباشد ، و آيات ربا . حتّى اينكه از عمر روايت شده است كه در خطبهاى كه خوانده است گفته است : آخرين آيات نازلهء قرآن ، آيه رباست ، و رسول خدا رحلت كردند و آن را براى ما روشن نساختند ؛ فَدَعُوا مَا يريبكُم إلَى مَا لا ييبُكُمْ « پس از آن حكمى كه در آن شكّ داريد دست برداريد و به حكمى كه در آن شك نداريد روى آوريد ! . »
و بخارى در روايت صحيحه از ابن عبّاس آورده است كه : آخرين آيه نازلهء بر رسول خدا آيه ربا بوده است . و شخص عالِم به طرق استفاده از روايت و از كتاب خدا نمىتواند اين دسته از روايات را ضعيف بشمارد ، و نزول آيه إكمال را در روز عرفه بر آن مقدّم بدارد . زيرا در آيه شريفه ، صراحت يا ظهورى نيست در اينكه مراد از الْيَوْمَ ، روز عرفه بعينه باشد بلكه احتمالى است كه در آيه داده مىشود ، و اين
هامش
( 1 ) - اين احتمال را در « تفسير طبرى » ج 6 ، ص 79 از ابن عبّاس و سدّى روايت كرده است . و طنطاوى در ج 3 ، ص 145 از تفسير خود اين جهت را مَعاً با بعضى از جهات ديگر معناى اكمال دين دانسته است . و نيز در « المنار » ج 6 ، ص 154 از قول ديگران ذكر كرده است .