هجرت بود . و اگر مراد يأس جميع كفّار أعمّ از مشركين و يهود و نصارى و مجوس و غيرهم باشد - همچنان كه إطلاق آيه :
الَّذِينَ كَفَرُوا
نيز اقتضاى آن را دارد - اين جماعت مأيوس از غلبهء بر مسلمين و آئين آنها نبودند زيرا هنوز إسلام قوّت و شوكتش ظاهر نشده و به خارج جزيرة العرب راه پيدا نكرده و غلبه نيافته بود .
و از جهت ديگر بايد تفحّص كرد ، و ديد كه : در روز عَرَفه حِجّة الوَداع كه نهم ذى حجّة از سنهء دهم از هجرت است چه داستانى واقع شده است ؟ و آن روز چه موقعيت و وضعيتى دارد كه مناسب با گفتار خداوند :
الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَ رَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلامَ دِيناً
باشد ؟
ممكن است بگويند : مراد از إكمال دين ، إكمال أمر حجّ است ، در حضور رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم كه خود آن حضرت نيز عمل حجّ را انجام داده و به مردم تعليم عملى و قولى فرموده است . « 1 »
و اين كلام درست نيست زيرا تنها تعليم مناسك حجّ را به مردم چگونه مىتوان إكْمَالِ دينْ ناميد ؟ در حالى كه مىدانيم قبل از حجّ ، پيامبر اكرم اركان دين از نماز و روزه و زكات و جهاد و حجّ را تشريع نموده بودند ، و در حِجَّة الوداع نيز كه تعليم حجّ تمتّع نمود دير زمانى نپائيد كه اين سُنّت سَنيه مهجور ، و اين فريضهء الهيه متروك ماند .
ياد دادن و تعليم چيزى از واجبات دين را نمىتوان إكْمَال آن واجب شمرد تا چه رسد به آنكه تعلّم واجبى از واجبات دين اكمال مجموعهء دين باشد ؟
و علاوه بر اين ، اين احتمال موجب مىشود كه رابطهء فقرهء أوّل يعنى :
الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ دِينِكُمْ ،
را با اين فقره يعنى :
الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ
قطع كنيد . آخر چه رابطهاى بين مأيوس شدن كفّار از دستبرد به دين مسلمانان ، با تعليم رسول خدا حجّ تمتّع را به مردم وجود دارد ؟
و ممكن است بگويند : مراد از إكمال دين ، إكمال آن است از جهت بيان و
هامش
( 1 ) - در « تفسير المنار » ج 6 ، ص 156 اين را به نحو احتمال از ابن جرير طبرى در تفسيرش آورده كه آن را مؤيد به روايت وارده از قتادة و سعيد بن جبير نموده است ، و ليكن صاحب « المنار » اين احتمال را ردّ مىكند .