خباثت بوده است ، تا تشديد در حرمت استعمال آنها را متدرّجاً بيان كند ، همچنان كه در تحريم خَمر و مُسكِر اين تدريج آمده است براى آنكه عرب از إسلام روى نگرداند و در دين مشكلات و سختىها و حَرَجى نبيند ، تا بواسطهء اين مشكلات و حرجها كفّار اميد آن را داشته باشند كه فقراى از مسلمين كهاكثريّت از سابقين اوّلين را تشكيل مىدادند از إسلام متنفّر شده و اعراض كنند .
بيان خصوصيات چيزهاى حرام را خداوند بعد از قوّت إسلام و عزّت مسلمانان و گشايش بر مسلمين و بعد از يأس و نوميدى مشركان از نفوذ به حوزهء مسلمين و زوال طمع ايشان در غلبهء بر آنها و از بين بردن آئينشان را با قوّهء قاهرهء مؤمنان ، قرار داد . و در اين صورت بر مؤمنان بيشتر لازم است كه مداراى با كفّار را ترك كنند و در عمل به دينشان با اين تفصيلات و خصوصيات ، هراس نداشته و از ايشان بر دين خود و نفوس خود مترسند و از عاقبت أمر خود نگران نباشند .
خداوند سبحانه در اين آيه به مؤمنان خبر داده است كه كفّار در ميان خود مأيوس شدهاند كه دين مؤمنان زوال پذيرد . و در اين صورت كه خداوند متعال ضعف مؤمنان را تبديل به قوّت ، و خوف آنها را تبديل به أمن ، و فقر ايشان را تبديل به غنا كرده است ، سزاوار است كه آنها از غير خدا نترسند و از تفاصيل محرّماتى كه خداوند در آيه نهى فرموده است ، اجتناب ورزند . چون در اين اجتناب كمال دين ايشان تحقّق مىيابد . « 1 »
گويندهء اين احتمال خواسته است بين چند احتمال از احتمالات مذكوره را جمع كند تا با هر احتمالى آن اشكالى را كه متوجّه احتمال ديگر مىشود ، دفع نمايد . و بنابراين در همهء محاذير و اشكالات غوطهور شده و آيه را هم از جهت لفظ و هم از جهت معنى فاسد كرده است .
اوّلًا غفلت كرده است كه منظور از يأس ، اگر يأس مستند به ظهور إسلام و قدرت آن باشد ، كه آن به فتح مكّه و به نزول آيات سورهء برائت و قرائت آن بر مشركين در عقبهء مِنى توَسّط أمير المؤمنين عليه السّلام حاصل شده است ، در اين صورت صحيح نيست كه در روز عرفه سنهء دهم گفته شود : در امروز كافران از دستبرد به دين شما
هامش
( 1 ) - « تفسير المنار » شيخ محمّد عبده ، تأليف سيد محمّد رشيد رضا ، ج 6 ، ص 153 و ص 154 .