جملة
الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ دِينِكُمْ
مقدّم باشد تا نظم كلام و ترتيب آن استوار باشد .
و يا آنكه مراد از امروز در آيه كريمه ، بعد از فتح مكّه باشد ، كه خداوند كَيد و مكر مشركان قريش را در هم شكست و شوكت و عظمت آنها را در هم فرو ريخت و بنيان دين و آئين آنها را خراب نمود و بُتهاى آنان را شكست . و بنابراين اميدشان بر آنكه ديگر بتوانند بر روى پاى خود بايستند قطع شد . و در تضادّ با إسلام و جلوگيرى از نفوذ أمر إسلام و انتشار صيت و آوازهء إسلام به نوميدى گرائيدند .
اين احتمال نيز درست نيست ، چون آيه ، دلالت بر كامل شدن دين و تمامى نعمت دارد ، و در فتح مكّه كه در سال هشتم از هجرت واقع شد دين خدا كامل نگرديده بود . چه بسا از فرائض و واجباتى كه بعد از فتح مكّه نازل شد ، و چه بسيار از حَلال و حَرامى كه بين آن روز و بين رحلت رسول خدا تشريع شد .
علاوه بر اين مراد از
الَّذِينَ كَفَرُوا ،
تمام مشركين عرب است . و پس از فتح مكّه آنها از دستبرد و خراب كردن آئين مسلمين مأيوس نشده بودند . و دليل بر اين مطلب آنست كه بسيارى از پيمانها و عهدنامههائى كه مبنى بر عدم تعرّض بود ، بعد از فتح مكّه نيز به اعتبار خود باقى بود ، و مشركين عرب بر سنّتِ جاهلى حجّ مىكردند .
وَ ما كانَ صَلاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلَّا مُكاءً وَ تَصْدِيَةً
« 1 » و زنان طواف حجّ خود را و مناسك آن را عريان و لخت مادرزاد ، مكشوف العورة بجاى مىآوردند . « 2 »
و اين نَهج باقى بود تا رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم در سنهء نهم از هجرت أميرالمؤمنين عليه السّلام را با آيات سوره برائت از مدينه به مكّه گسيل داشتند ، و بقاياى آداب و رسوم جاهليت را باطل كردند .
و يا آنكه مراد ، زمان بعد از نزول سورهء برائت باشد ، چون در آنوقت تقريباً إسلام بر تمام جزيرة العرب گسترده شده بود و آداب شرك و سنّتهاى جاهلى بر افتاده بود . مسلمانان در مجامع دينى و در مناسك حجّ ، يكتن از مشركان را
هامش
( 1 ) - آيه 35 ، از سورهء 8 : انفال : « و نيست نماز ايشان در بيت الحرام مگر صفير كشيدن و كف زدن . »
( 2 ) - زنان جاهلى مىگفتند : چون ما در لباسهاى خود معصيت مىكنيم فلهذا نبايد با اين لباسها احرام ببنديم و حج كنيم و طواف كنيم . و بنابراين لخت و عريان بدون لباس حجّ مىكردند .