متأخّرين تا امروز ، اين دو جمله را متّصل و مرتبط بهم دانسته و هر يك را متمّم ديگرى شمردهاند . و اين به جهت اينست كه از اين دو جمله مفاد و مقصود واحدى را فهيمدهاند ، و در نزول و دلالت بر مدلول واحدى مشترك دانستهاند .
و نتيجه اين مىشود كه اين دو جمله يعنى :
الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ دِينِكُمْ ،
تا
وَ رَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلامَ دِيناً
كلام واحد متّصل مرتبط الاجزايى است كه براى غرض واحدى كه قائم به مجموع است ، آمده است . و در اين مضمون تشتُّت و تفرّقى از جهت مفاد و معنى نيست ، چه اينكه بگوئيم : اين غرض و مفاد ، با آيه مُحرَّمات أكل كه اين مفاد در بين آن قرار دارد ، مرتبط است و يا مرتبط نيست ، زيرا در بر داشتن آيه محرّماتِ أكل ، اين دو جمله را كه داراى مفاد و مضمون واحدى هستند و به عنوان جملهء معترضه آمده است داراى دو مضمون مختلف و دو غرض و مفاد متفاوت نمىكند . و روزى كه به لفظ يوْم در آيه
الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا
و در آيه
الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ
مى باشد روز واحدى است كه در آن هم دين خدا كامل شد و هم كفّار از دستبرد به دين مسلمين ، و برانداختن اصول و ريشههاى آن مأيوس شدند .
مراد از الْيَوْمَ
در آيه مباركه چه روزى بوده است ؟
حال بيائيم ببينيم : مراد از اين روز كه به لفظ اليوْم مكرّر شده است كدام است ؟ آيا روز به معناى زمان وسيع و مُتّسعى است ، همچنان كه گفته مىشود : من ديروز طفل بودم ، و امروز جوان شدم . و يا ديروز جاهل بودم و امروز عالم شدم ؟ و مراد زمان ظهور إسلام به بعثت رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و دعوت او است تا اينكه مراد اين باشد كه : خداوند إسلام را براى شما نازل كرد و دين را براى شما كامل نمود و نعمت را بر شما تمام كرد و كافران را از شما مأيوس فرمود .
اين احتمال درست نيست زيرا كه ظاهر سياق آيه اينست كه : مسلمانان دينى داشتند كه كفّار در ابطال و تخريب آن طمع داشتند ، و مسلمانان از اين طعم كفّار در خرابى دينشان در ترس بودند ؛ و خداوند كافران را از تعدّى و تجاوز به دين مؤمنان مأيوس گردانيده و مؤمنان را در أمن و ايمنى قرار داد . و آن دين ناقص بود ، و خداوند كامل فرمود و نعمتش را تمام كرد . مسلمانان قبل از إسلام دينى نداشتند تا آنكه كفّار در آن طمع كنند ، و آن دين را خداوند كامل كرده و نعمتش را بر آنها تمام نموده باشد .
و علاوه طبق اين احتمال مىبايست جملهء
الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ
بر