باشد ، فاصلهء بين نزول آيه و ارتحال رسول اللّه نَوَد روز و يا نَوَد و يك روز خواهد شد . و اين خلاف تصريح خود عامّه است ، و كسى هم اين فاصله را ذكر نكرده است .
دوّم اينكه آيه
أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ
دلالت دارد بر آنكه دين كامل و تمام أحكام و دستورات آمده است و چيزى باقى نمانده است ، نه حلالى و نه حرامى تا پيامبر رحلت كردند . و طبق اين معنى رواياتى وارد است در حالى كه مسلّماً بعضى از احكام بعد از عرفه نازل شده است مانند همين وجوب موالات در روز غدير گرچه عامّه آن را بر إمامت و خلافت حمل نكنند ، و مانند آيه ربا و آيه دَين و آيه إرث كلَاله « 1 » و به طور كلّى آياتى كه در سورهء مائده بين روز عرفه و روز غدير نازل شده است . چون عامّه نيز با ما اتّفاق دارند كه سورهء مائده در حِجّة الوَداع نازل شده است « 2 »
و سيوطى در كتاب « إتقان » به اين اشكال كه بر آنها وارد است متوجّه گرديده و چنين گويد : بنا بر آنچه گذشت كه آيه
الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ
در روز عرفه در سنهء حِجّة الوَدَاع وارد شده است اشكالى پيش مىآيد ، زيرا ظاهر آيه دلالت دارد بر آنكه جميع فرائض و أحكام قبل از اين آيه نازل شده است . و به اين مطلب جماعتى تصريح كردهاند ، و از جملهء آنان سُدّى مىگويد : بعد از اين آيه نه حلالى و نه حرامى نازل نشده است ، با اينكه آيه دَين و ربا و كلاله بعداً نازل شدهاند . و ابن جرير به اين اشكال متنبّه شده و اينطور توجيه كرده است كه بنابراين بايد بگوئيم : مراد از إكمال دين ، استقرار مسلمانان در مسجد الحرام و بيرون كردن مشركان از آنجاست بطورى كه مسلمين حجّ كردند و مشركين با ايشان مخالطه نداشتند .
و سپس ابن جرير اين تأويل را تأييد كرده است به روايتى كه از طريق ابن أبى طَلْحة از ابن عبّاس وارد شده است كه : مسلمانان با مشركان با يكديگر حجّ مىكردند و با هم مخالطه داشتند ، و چون سورهء برائت نازل شد و مشركان را از بيت اللّه الحرام نفى كرد ، مسلمانان بدون مشاركت با مشركان حجّشان را در بيت اللّه الحرام انجام دادند . و اين از تمامى نعمتى است كه خداوند ارزانى داشته است :
وَ أَتْمَمْتُ
هامش
( 1 ) - در « تفسير طبرى » ج 6 ، ص 80 از بَراء بن عازب روايت كرده است : آخرين آيهاى كه بر پيغمبر نازل شد اين آيه بود :يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلالَةِ- الآية .
( 2 ) - علامهء طباطبائى - قدّس سرّه - فرمودهاند : مُتسالمٌ عليه در نزد مفسّرين و اهل نقل اينست كه : سورهء مائده در حجّة الوداع نازل شده است ( الميزان ، ج 5 ، ص 202 ) .