عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي
« 1 »
و واضح است كه تأويل ابن جرير ، دفع اشكال را نمىكند . زيرا آيه به طور إطلاق ظهور در كامليت دين و تماميّتِ نعمت دارد ، و با وجود نقصيه در أحكام كه بعداً كمال پيدا مىكند ، نمىشود دين را كامل ناميد گرچه فى الجمله نفى مشركين نعمتى بوده باشد ، ولى تمامى نعمت به نحو إطلاق ، و كمال دين به طور كلّى نيست . فلهذا سيوطى فقط به ذكر تأويل و توجيه ابن جرير اكتفا كرده و از مطلب گذشته است و در دفع اشكال وارد چيزى را از خود بيان نكرده است . و علاوه بر اين مىدانيم كه : سورهء برائت و نفى مشركين از مسجد الحرام در سال نهم از هجرت واقع شده است ، و قاعدهء بايد آيه در آن روز نازل شده باشد و
الْيَوْمَ
كه به معناى امروز است ، ظرف زمان براى آن روز باشد . و در اين صورت پس از گذشت يكسال از زمان نزول آيه برائت ، نزول آيه إكمالِ دِين به لفظ
الْيَوْمَ
چه معنى دارد ؟
بيان تفصيلى در آيه : الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ
اين پاسخ مختصر و موجَزى بود كه در بطلان أحاديث وارده از عامّه داريم . و امّا پاسخ كافى و وافى ، مخالفت اين أحاديث با نصّ قرآن كريم است . و به مقتضاى عدم حُجّيت أخبارِ مخالف با كتاب همهء آنها منفى و باطل و مضروبٌ عَلَى الْجِدار است .
و به عبارت سادهتر مخالف با مُفاد خود آيه
الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ
مى باشد ، و عليهذا معنى و مفاد خود اين آيه ، حكم به بطلان آن روايات دارد . و براى توضيح اين معنى بايد تفسير آيه مباركه را بدانيم :
بدون شك جملهء :
الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ دِينِكُمْ ،
و جملهء
الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ
در مفهوم با يكديگر مرتبط و در مضمون متقارب هستند . چون معلوم است كه بين يأس كفّار از دستبرد به دين مسلمانان و بين إكمال دين مسلمانان ارتباط است . و اين دو مضمون را مىتوان ممزوج نموده و از مركُب آنها جملهء واحدى ساخت كه أجزايش مرتبط ، و مفادش كاملًا پيوسته باشند . و علاوه مىبينيم كه اين دو جمله در سياق با يكديگر اشتراك دارند .
و مؤيد گفتار ما آنست كه : پيشينيان و پسينيان از مُفسِّرينِ صحابه و تابعين و
هامش
( 1 ) - « الإتقان فى علوم القرآن » طبع مطبعة الموسوية سنهء 1278 قمرى ج 1 ، ص 35 .