متعصّبين آنها ، و ليكن راه حقّ جوئى ، چراغ ولايت را در مشكاة دل او برافروخت و زجاجة نفس او را بدين مشعل ، مشتعل ساخت و بدون شك راه تشيع را در پيش گرفت و در صراط ولايت گام برداشت . « 1 »
كسانى كه از اعاظم شيعه و بزرگان عامّه سرالعالمين را از غزالى مىدانند
مرحوم فقيه محدّث حكيم مفسّر عارف عاليقدر إسلام : مولى محسن فيض كاشانى دربارهء او فرمايد : در حين تصنيف « إحياء العلوم » سنّى بوده و بعداً در آخر عمر شيعه شده ، و كتاب « سرّ العالمين » را تصنيف كرده است . « 2 »
از آنچه گفته شد ، نبايد به نوشتهء بعضى از دانشمندان معاصر كه كتاب « سرّ العالَمَين » را از غزّالى نمىدانند عنايتى داشت . « 3 » زيرا علاوه بر آنكه بسيارى از ادلّهاى را كه در نوشتهء خود ذكر مىكنند قابل توجيه و داراى محمل است ، بعضى از آنها به هيچ وجه اشكال و ايراد محسوب نمىگردد و به مجرّد استبعاد نمىتوان كتابى و
هامش
( 1 ) - بهترين دليل براى تشيع او همين كتاب « سرّ العالمين » است . قاضى نور اللّه شوشترى در كتاب « مجالس المؤمنين » نقل مىكند كه غزّالى در راه حجّ با سيد مرتضى علم الهدى ملاقات كرد و از بركت انفاس او از مذهب تسنّن برگشت و شيعهء خالص شد و گفت :دوست بر ما عرض ايمان كرد و رفت * پير گبرى را مسلمان كرد و رفتو سپس مىگويد : شهيد اوّل أبو عبداللّه محمّد بن مكى ملاقات غزّالى را با سيد مرتضى تكذيب كرده است . و خود قاضى نور اللّه احتمال مىدهد كه ملاقات غزّالى با شريف مرتضى أبو أحمد پسر سيد رضى اتّفاق افتاده باشد . و صاحب « روضات الجنّات » و « طرائق الحقائق » نيز مطلب مذكور را از « مجالس المؤمنين » نقل كردهاند . و چون حيات غزّالى بين 450 - 505 هجرى و حيات علم الهدى بين 355 - 436 بوده است فلهذا ملاقات غزّالى با علم الهدى غير ممكن است و نيز به نوشتهء ابن أثير ، أبو احمد پسر سيد رضى بعد از سيد مرتضى نقيب علويين شد و در سال 449 يك سال قبل از تولّد غزّالى فوت كرد . او هم نمىتواند با غزّالى ملاقات كرده باشد . آقا محمّد على كرمانشاهى پسر وحيد بهبهانى در كتاب « قوامع الفضل » در پاسخ كسى كه سؤال از احوال غزّالى كرده و از مناظرهء او با سيد مرتضى در راه مكه و شيعه شدن او و تأليف كتاب « سرّ العّالَمينَ » پرسيده است ، گفته است : « ملاقات غزّالى با سيد مرتضى رازى صاحب كتاب « تبصرة العوام » عَرَبى است . و بعضى احتمال دادهاند كه غزّالى با سيد مرتضى علوى مقتول در سنهء 480 : محمّد بن محمّد بن زيد حسينى كه به فرمان خاقان ماوراء النّهر كشته شد ملاقات كرده باشد ( ملخّص ص 327 تا ص 329 غزّالى نامه . )
( 2 ) - « المحجّة البيضاء » فيض ، ج 1 ، ص 1 .
( 3 ) - « غزالى نامه » شرح حال و آثار و عقائد و افكار ادبى و مذهبى و فلسفى و عرفانى إمام أبو حامد محمّد بن محمّد بن أحمد غزّالى طوسى . تأليف و تصنيف استاد جلال الدّين همائى ، ص 272 تا ص 274 .