نموده آنچه را كه از تكبير و تهليل و دعا در بالاى صفا بجا آوردند در اينجا نيز به همان مقدار بجاى آورده ، و پس از آن به سوى صفا حركت كردند و چون به همان مكان اوّل - بطن مسيل - رسيدند هروله كنان حركت كرده تا از مسيل خارج شدند و بر صفا بالا رفته و پس از استقبال بيت اللّه و تكبير و تهليل و دعا به همان مقدار دفعهء اوّل باز از صفا پائين آمده و به همان كيفيّت دفعهء اوّل از حركت هروله و حركت عادى در همان مواضع مخصوص به بالاى مروه رفتند و به همان ترتيب استقبال نموده و دعا و تكبير گفتند . و اين رفت و آمد ادامه داشت تا هفت نوبت شد كه در نوبت هفتم بر فراز كوه مروه ختم شد . « 1 » بايد دانست كه تا آن زمان ، عمل عمره و عمل حجّ دو عمل مستقلّ و به تمام معنى جدا از يكديگر بودهاند .
عمل حجّ عبارت بود از : إحرام از ميقات ، و وقوف در عرفات ، و مشعر ، و مناسك منى ، و طواف خانهء خدا ، و نماز ، و سعى بين صفا و مروه ، و البتّه اين عمل در ماههاى بخصوص و تعيين شده براى حجّ صورت مىگرفت .
الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ
( آيه 196 ، از سورهء 2 : بقره ) .
« حجّ را بايد در ماههاى معلوم و معيّن شده ( شوّال و ذوالقعده و ذوالحجّة ) بجاى آورد » . و در ساير اوقات اگر كسى براى حجّ إحرام مىبست باطل بود .
و عمل عمره عبارت بود از : إحرام از ميقات ، و طواف بيت اللّه الحرام ، و نماز ، و سعى بين صفا و مروه ، و حلق يا تقصير . و اين عمل وقت مشخّصى نداشت ، بلكه در هر يك از ماههاى سال و در شب و روز بدون تعيين روز خاصّى و يا شب معيّنى صورت مىگرفت .
و چون حجّ از طرف خدا به عنوان فريضه ، واجب شد :
وَ لِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا
( آيه 97 از سورهء 3 : آل عمران ) .
هامش
( 1 ) - « سنن بيهقى » ج 5 ص 93 و ص 94 ، و « سيرهء حلبيّه » ج 3 ص 295 ، و « البداية و النهاية » ج 5 ص 160 ، و « روضة الصّفا » ج 2 در ضمن ذكر حجّة الوداع رسول اللَّه ، و « الوفا بأحوال المصطفى » ج 1 ص 209 و 210 .