و سپس حضرت فيما بين جمرات ، در حالى كه در روى ناقهاى و يا بغلهء شهبائى « 1 » سوار بودند ، خطبهاى مفصّل إنشاء كردند ، و مردم بعضى ايستاده و بعضى نشسته خطبهء آن حضرت را گوش مىدادند . « 2 » و أمير المؤمنين على بن ابي طالب عليه السّلام خطبهء آن حضرت را با صداى بلند براى مردم بازگو مىنمود . « 3 » و ما اين خطبه را از « تاريخ يعقوبى » مىآوريم :
نضّر اللّه وجه عبد سمع مقالتى فوعاها و حفظها ثمّ بلّغها من لم يسمعها ، فربّ حامل فقه غير فقيه ، و ربّ حامل فقه إلى من هو أفقه منه .
ثلاث لا يغلّ عليهنّ قلب امرىء مسلم : إخلاص العمل لله ، و النّصيحة لأئمة الحقّ ، و اللّزوم لجماعة المؤمنين ، فإنّ دعوتهم محيطة من ورائهم « 4 » .
هامش
( 1 ) - بغلهء شهباء : قاطر سفيد رنگى را گويند كه در آن نقطههاى سياه باشد .
( 2 ) - « سيرهء حلبيّه » ج 3 ، ص 302 .
( 3 ) - « البداية و النهاية » ج 5 ، ص 199 و نيز در حديث ديگرى كه در ص 198 آورده است .
( 4 ) - اين فقرات از خطبه را در « مجالس » شيخ مفيد ، طبع نجف ص 100 و ص 101 آورده است و بجاى نضّر اللّه ، نصر اللّه آورده است ، و نيز لفظ و النّصيحة لأئمة المسلمين و اللّزوم لجماعتهم ذكر كرده است ، و در آخر آن آورده است : « المؤمنون إخوة ، تتكافى دمائهم و هم يد واحد على من سواهم ، يسعى بذمّتهم أدناهم » . و در « روضهء بحار » طبع كمپانى ج 17 ص 39 از « مجالس » مفيد به همين لفظ آورده است ، ولى در همين باب در طبع حروفى ج 77 ص 130 با لفظ نضر اللّه ذكر كرده است . و در « تحف العقول » ص 42 اين خطبه را به رسول اللّه در مسجد خيف نسبت داده است و به همين مضمون « مجالس » مفيد آورده است ، و در طبع « بحار » كمپانى ج 17 ص 42 چون از « تحف العقول » نقل كرده است به لفظ نصر آورده ، و در طبع حروفى ج 77 ص 146 از « تحف العقول » نضّر با ضاد معجمه ذكر كرده است . و در « بحار الانوار » طبع كمپانى ج 15 ، جزء دوم ص 85 از « اكمال الدّين » صدوق به لفظ نضّر آورده است و مضمونش با آنچه مفيد آورده است يكى است مگر در بعضى از الفاظ . و نيز محدّث قمى در « تتمّة المنتهى » ص 153 از رسول اللّه در مسجد خيف آورده است همچنان كه در « إكمال الدّين » نيز چنين است . و در تفسير « فى ظلال القرآن » ص 125 از جزء اوّل از امام أحمد حنبل جملات : المسلمون تتكافأ دماوهم ، و هم يد على من سواهم يسعى بذمّتهم أدناهم را از رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله ذكر كرده است . بارى معناى فقرات اين است كه : مؤمنين با هم برادر هستند ، و قيمت خونهاى آنها به قدر يكديگر است ، و تمام مؤمنين حكم دست واحدى را دارند بر عليه غير خودشان ، و كمترين آنان مىتواند عهدهء همهء آنان را مشغول سازد . در « مجمع البحرين » دربارهء حديث : ذمّة المسلمين واحدة يسعى بها أذناهم آورده است كه چون از حضرت صادق عليه السّلام از معناى آن سؤال شد ، در پاسخ فرمودند : اگر لشكرى از مسلمانان ، طائفهاى از مشركان را محاصره كنند ، آنگاه يك نفر از آن مشركان جلو بيايد و بگويد : به من أمان دهيد تا من رئيس شما را ملاقات كنم و با او گفتگو نمايم ، و در اين حال اگر