كردن را پيدا كند ، و از نقصان بدر آيد ، تماميّت آن است ، و ليكن ترتّب اثر مطلوب بر آن ، از برق دادن و چاپ كردن بعد از فرض تماميّت ، كمال آن است .
[ تفسير آيه : و أتمّوا الحجَّ و العمرة للَّه ]
وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ
يعنى تمام أجزاء مشروطهء در حج را بجاى آوريد ! و از بجا آوردن جزئى از آن فرو گذارى منمائيد ! و شاهد بر اين گفتار آنست كه فورا مىفرمايد :
فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ
اگر بواسطهء مرضى ، و يا جلوگيرى دشمنى ، نتوانستيد آن را به پايان برسانيد ، بايد قربانى و هدى را بفرستيد ! و چون در محلّ خود قربانى شد ، آنگاه از إحرام بيرون آئيد ! و معلوم است كه حصر و إحصار ، موجب نقصان و عدم تماميّت أجزآء حجّ است ، پس اين آيه مىرساند كه در هر صورت ، و در هرگونه حجّ ، از حجّهاى قران و إفراد و تمتّع بايد آن را تمام كنيد ، و از نقصان آن به ترك جزئى و يا شرطى از آن بپرهيزيد ! بعدا در همين آيه دستور حجّ تمتّع را مىدهد ، و مىفرمايد : كسانى كه متمتّع مىگردند بايد در منى قربانى كنند ، و تماميّت حجّ آنان به هدى و قربانى است ، و اين حجّ تمتّع واجب است براى كسانى كه خانه و أهلشان از مسجد الحرام دور است . پس صدر آيه
وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلَّهِ
به طور اجمال دستور به تمام كردن حجّ مىدهد ، هر حجّى كه باشد ، و ذيل آن حجّ را به دو قسمت مىكند : حجّ تمتّع براى غير حاضرين مسجد الحرام ، و حجّ غير تمتّع براى حاضرين مسجد الحرام . و وجوب تمتّع از اين آيه مباركه از جملهء :
ذلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرامِ
استفاده مىشود نه از جملهء :
فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ
، زيرا جملهء فمن تمتّع فقط به دو گونه قسمت مىكند و جملهء ذلك لمن لم يكن وجوب يك نوع از آن را كه تمتّع است براى دوردستان ، و اين معنى در كمال وضوح است .
و پس از آنكه دانستيم كه كيفيّت أجزآء و شرائط حجّ و يا هر عبادت ديگرى بايد از ناحيهء شارع معيّن گردد ، و رسول خدا به إنزال جبرائيل و آوردن آيه :
ذلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرامِ
، و نيز در بيان خود در بالاى كوه مروه ، و نيز در خطبهء خود تأكيدا در مكّهء مكرّمه بيان فرمودند ، كه براى دوردستان كيفيّت حجّ بدين گونه است تا روز قيامت ، پس بنابر اين تماميّت حجّ براى دوردستان به نحو تمتّع