تمام عالم اسلام أُولواالامر را از چهار طائفهء خلفاء راشدين و امراء سرايان و علماء و ائمّه معصومين خارج نمىدانند و اين مجلس حلّ و عقد كه خلاف اجماع مركّب است بايد به نحو تصحيح آراء علماء جزء يكى از آن چهار طائفه قرار گيرد و بدين نهج از خرق اجماع جلوگيرى شود با آنكه سيوطى رواياتى را كه در كتاب « الدّرّ المنثور » « 1 » از بعضى از مفسّرين راجع به حجّيّت قول علماء در تفسير آيه أُولواالامر ذكر مىكند هيچ بوئى از مجلس و اجتماع اهل حلّ و عقد از آن استشمام نمىشود بلكه مطلق قول آنها را حجّت و طبق آيه فوق لازم الاطاعة ذكر مىكند . و بنابراين خود فخر رازى با اعتراف به انحصار اقوال در اين چهار قول اين مبناى خود را كه مراد اهل حلّ و عقد باشند باطل نموده و زحمات خود را در تفسير اين آيه به هدر داده است .
جهت سوّم آنكه بگوييم : عصمتى كه از اهل حلّ و عقد بر مىخيزد روى عنوان معجزه نيست بلكه روى تربيت صالحهاى است كه امّت در اثر تعاليم قرآن و روش رسول اللّه پيدا نمودهاند و چون قرآن و رسول اللّه بناى تعليم و تربيت را بر اساس دقيق و روش صحيح قرار دادهاند لذا افرادى كه در اين مكتب تربيت مىشوند هميشه در اجتماع آنان نظريّهء پاك و منزّه از خطا پديد مىآيد .
اين جهت نيز غير تامّ و غلط است .
چون اوّلًا - طبق آنكه ادراكات تمام افراد همان ضمّ ادراكات بعضى با بعض دگر است ، و چون در هر يك از آنها احتمال خطا به جاى خود بالفرض باقى است چگونه اين تربيت صالحه ، نتيجهء خارق زائيده و رأى حاصله را معصوم قرار داده است . و عمده از صدر اسلام تا به حال كدام مجلسى تشكيل شده كه اهل حلّ و عقد در آن نتيجه معصومى داده باشند ؟ اين مشاجرات و منازعاتى كه از روز رحلت رسول خدا تا به حال در بين مسلمين وجود دارد ، و اين اباطيل و مفاسد كه امّت را به قعر ظلمات كشانيده ، از كجا پيدا شده است ؟ چه بسيار از اين اجتماعاتى كه پيدا شده و نمونهء بارز آن سقيفهء بنى ساعده بوده و بر همان اساس تا امروز مجالسى تشكيل و اهل حلّ و عقد اجتماع نموده و تبادل آراء و افكار نموده و نتيجهگيرى مىكنند و در عين حال يك قدم براى صلاح امّت برنداشته تخم ضلالت و شقاوت را در قلوب امّت بيچاره
هامش
( 1 ) « الدر المنثور » ج 2 ص 176 و 177 .