و اين آخرين مقامى است كه اهل بهشت در كمال علمى خود بدان منتهى مىگردند .
كيفيّت حمد اولياى خدا : مشرّفشدگان به لقاى او ، در بهشت
و ما در تفسير كلام خداوند در
الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ
( آيه 2 ، از سورهء حمد ) كه سابقاً بيان داشتيم ، ذكر نموديم كه حمد عبارت است از توصيف ؛ و هيچ احدى را گنجايش وصف خداى تعالى نمىباشد مگر مُخلَصين از عبادش كه خداوند آنان را براى خودش خالص گردانيده است ، و به كرامت از قرب كه هيچ واسطه ميان آنها و ميان خدا نيست اختصاص داده است ؛ آنجا كه فرموده است :
سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ إِلَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ
. ( آيه 160 ، از سورهء صافّات )
« منزّه است خداوند از توصيفى كه وى را مىنمايند مگر بندگان خالص گرديدهشدهء او . »
و بر همين اساس مىباشد كه خداوند در كلام خود براى هيچكس حكايت حمد را ننموده است مگر براى گرامى داشتهشدگان از پيامبرانش ، مانند نوح و إبراهيم و محمّد و داود و سليمان ؛ همچون گفتارش در آنچه را كه به نوح امر نموده است :
فَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي نَجَّانا مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ
. « 1 » آيه 28 ، از سورهء مؤمنون )
و گفتارش به نحو حكايت از إبراهيم :
الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ إِسْماعِيلَ وَ إِسْحاقَ
. « 2 »
هامش
( 1 ) « پس بگو : جميع مراتب سپاس اختصاص به خداوند دارد ؛ آنكه ما را از گروه ستمگران نجات بخشيد ! »
( 2 ) « جميع مراتب سپاس اختصاص به خداوند دارد ؛ آنكه بر من در سنّ پيرى