مُذيَّل ساخت كه :
وَ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ
. « و اوست تنها شنوا و تنها دانا . »
زيرا از آنجا كه خداوند سميع است به گفتارشان و عليم است به احوالشان ، سزاوار نمىباشد كه گوينده ، زبان به توحيد حقّ بگشايد مگر از صميم دل ، و با صبر بر هر فتنه و محنهاى .
و از اينجا نيز ظاهر مىشود كه ذيل آيه :
فَإِنَّ أَجَلَ اللَّهِ لَآتٍ
از قبيل وضع سبب مىباشد به جاى مسبّب ؛ همانطور كه در صدر آيه چنين بود :
مَنْ كانَ يَرْجُوا لِقاءَ اللَّهِ
، و اصل مطلب اينطور بود : كسى كه بگويد : آمَنْتُ بِاللَّهِ بايد آن را بر وجه استقامت بگويد و بر آن شكيبا باشد و در راه پروردگارش مجاهده نمايد .
و كلام خدا :
وَ مَنْ جاهَدَ فَإِنَّما يُجاهِدُ لِنَفْسِهِ إِنَّ اللَّهَ لَغَنِيٌّ عَنِ الْعالَمِينَ
، مجاهده و جهاد از مادّه جَهْد مىباشد به معنى بذل طاقت .
و در اين مطلب تنبيهى است براى ايشان مبنى بر آنكه مجاهدهء آنان در سبيل خدا ، به لزوم ايمان و صبر در مكاره ، در برابر خدا ؛ از چيزهائى نيست كه منفعتش به خداوند سبحانه برگردد تا آنكه آنها آن را مهمّ به شمار نياورند و نسبت به وجود خويشتن آن را مُلغى بنمايند ؛ بلكه فقط ثمره و نفع آن راجع به سوى خود آنان و نفوس خودشان مىباشد . به جهت آنكه خداوند از عالميان بىنياز است . بنابراين بر آنها فرض است كه ايمان را ملازم خود قرار دهند و بر مكاره و ناگواريها در برابر آن پاى فشارى و استقامت ورزند .
و كلام خدا :
وَ مَنْ جاهَدَ فَإِنَّما يُجاهِدُ لِنَفْسِهِ
تأكيد است براى آيه سابقه .
إِنَّ اللَّهَ لَغَنِيٌّ عَنِ الْعالَمِينَ
تعليل است براى مطالب ما قبل خود .
و التفات ( ادبى و عربى ) از سياق متكلّم بالغير به سوى اسم جلاله در اين دو آيه ، همچنين نظير التفاتى مىباشد كه در گفتار خدا :
فَلَيَعْلَمَنَّ اللَّهُ الَّذِينَ صَدَقُوا
ذكر شد .