بديشان وارد مىسازند و شكنجه و تعذيبى كه راجع به آنان روا مىدارند ؛ بدون شكّ و ريب ، فقط امتحانى است براى خودشان و براى مؤمنين بدون آنكه از علم خدا و از تقديرات او بيرون بوده باشد . آن فتنه و آزمايش را خداوند عليه آنان محفوظ مىدارد .
اگر اراده نمايد ايشان را به و بال آن در دنيا اخذ مىكند ، و اگر اراده نمايد تا روزى كه به سوى او بازگشت مىكنند به تأخير مىافكند ؛ و فرارگاه و ملجاى براى آنها نخواهد بود .
و امّا آن ادلّه و براهينى كه خودشان مىبافند و با كلام باطل بدان تكيه مىزنند ، همه آنها شكسته و خرد شده و به خودشان بر مىگردد ؛ و حجّت خداوندى تامّ است و عليه آنان قائم » .
تفسير آيات اوائل سوره عنكبوت در امتحان مؤمنين و رجاء لقاى خداوند
حضرت استاد در اينجا پس از تفسير فقره اوّل اين سوره كه بيان مىنمايند مىرسند به آيه دوّم :
وَ لَقَدْ فَتَنَّا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَيَعْلَمَنَّ اللَّهُ الَّذِينَ صَدَقُوا وَ لَيَعْلَمَنَّ الْكاذِبِينَ .
و مىفرمايند : » دو تا لام « لَقَدْ » و « فَلَيَعْلَمَنَّ » براى قسم مىباشند . و جمله وَ لَقَدْ فَتَنَّا الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ جمله حاليّه است يا از براى اسم ظاهر : ناس در كلام خدا : أَ حَسِبَ النَّاسُ ، و يا از براى ضمير جمع در كلام او : لَا يُفْتَنُونُ . و بنا بر وجه اوّل انكار و توبيخ خداوندى متوجّه به پندار آنانست كه ايشان مورد امتحان و آزمايش واقع نمىشوند با وجود جريان سنّت الهيّه بر امتحان و ابتلاء . و بنا بر وجه دوّم متوجّه به پندار آنانست درباره اختلاف در فعل خداى تعالى به جهت آنكه قومى را آزمايش مىكند و قومى را آزمايش نمىكند . و شايد وجه اوّل با سياق آيات موافقتر بوده باشد .
بنابراين ظاهراً مراد از گفتار خدا :
وَ لَقَدْ فَتَنَّا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ
آن باشد كه امتحان يك سنّت جاريهاى است براى ما و آنها ، و براى كسانى كه پيش از آنان