و اين عالم اشاره به برزخ مثالى است كه حدّ فاصل است ميان غيب و شهادت ، و به حسب برزخيّت جامع أحكام هر دو عالم است كه ظاهر و باطن است . و در اين عالم جسمانى تقيّد به زمان و مكان و كوتاهى و درازى و ماه و سال بواسطهء كثافت است ؛ و هر چند كثافت كمتر باشد تقيّد و ملاحظهء بُعدِ ميان مبدأ و معاد و ازل و أبد كمتر است و ظهور علم و انكشاف معلومات و حقايق امور زياده است .
فلهذا يك روز عالم برزخ يك سال اينجاست ، و يك روز عالم ربوبيّت هزار سال اينجاست ؛ كه
إِنَّ يَوْماً عِنْدَ رَبِّكَ كَأَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ
. « 1 » و يك روز عالم الوهيّت پنجاه هزار سال اينجاست ؛ كه
تَعْرُجُ الْمَلائِكَةُ وَ الرُّوحُ إِلَيْهِ فِي يَوْمٍ كانَ مِقْدارُهُ خَمْسِينَ أَلْفَ سَنَةٍ
. « 2 » شعر :
پيش ما صد سال و يك ساعت يكى است * كه دراز و كوته از ما منفكى است
آن دراز و كوتهى در جسمها است * آن دراز و كوته اندر جان كجاست
از ره و منزل ز كوتاه و دراز * دل چه داند كوست مست و دلنواز
آن دراز و كوته اوصاف تن است * رفتن ارواح ، ديگر رفتن است
و چون در حضرت احديّت ذات ، تعيّن و تقيّد را راه نيست - چو كثرات اعتبارى نيز در آن حضرت منتفى است - تقدّم ذات احديّت بر واحديّت كه منشأ تعيّنات و نِسَب است معبّر به سنهء سَرمَدىّ است .
هامش
( 1 ) قسمتى از آيه 47 ، از سوره 23 : الحجّ
( 2 ) آيه 4 ، از سوره 70 : المعارج