و در بعضى نسخه چنين يافته شد : « كه يك روزش بود پنجاه اينجا » . آن جهان اشاره به عالم الوهيّت باشد و از پنجاه ، پنجاه هزار سال مراد باشد ؛ كه :
فِي يَوْمٍ كانَ مِقْدارُهُ خَمْسِينَ أَلْفَ سَنَةٍ
. « 1 »
چون اشاره به عوالمى فرمود كه مُدرك به حواسّ نمىگردد و هر كس را بر آن راه نيست ، به جهت تأكيد تصديق مستمع مىفرمايد : متن :
همين نبود جهان آخر كه ديدى * نه ما لَا تُبْصِرونْ آخر شنيدى ؟
يعنى عالم همين عالم شهادت و محسوس نيست كه مىبينى ، بلكه عالمها بالاتر از ادراك حواسّ بسيار است اگرچه از روى كلّيّت منحصر در عوالم سهگانه است كه گذشت مىفرمايد كه : نه در كلام الهى شنيدى كه :
وَ ما لا تُبْصِرُونَ ؟
يعنى آن عالمهائى كه به چشم سر ديده نمىشود . و در كلام الله قسم به اين دو عالم ياد فرموده كه :
فَلا أُقْسِمُ بِما تُبْصِرُونَ * وَ ما لا تُبْصِرُونَ
« 2 » كه عالم ظاهر و باطن و غيب و شهادت باشد كه مشتمل بر عوالم پنجگانهء مذكوره است ، چنانچه بيانش گذشت . و عالم لاهوت اصل « 3 » همهء آن عالمهاست ؛ و اين عالم نسبت با آن عوالم مثل ذرّهاى است در بيابان ، و قطرهاى با بحر بىپايان .
چون نشأهء انسانى و شأن جامعيّت كمال او مقتضى « 4 » آنست كه او را بر تمامت مراتب موجودات اطّلاعى حاصل باشد و به حكم
وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها
« 5 » أسماءِ همهء مسمّيات را بداند ، فرمود كه : متن
جابُلْقا عالم مثال در مشرق ارواح ، و جابُلْسا عالم مثال در مغرب است
بيا بنما كه جابُلقا كدام است * جهان شهر جابُلسا كدام است ؟
هامش
( 1 ) قسمتى از آيه 4 ، از سوره 70 : المعارج
( 2 ) آيه 38 و 39 ، از سوره 69 : الحاقّة
( 3 ) نسخهء « ز » و طبع سنگى : گذشت ، و اصل
( 4 ) نسخهء « ز » و طبع سنگى : چون شأن جامعيّت كمال انسانى مقتضى
( 5 ) - صدر آيه 31 ، از سوره 2 : البقرة