راه علم و اطّلاع و عرفان هر موجودى به موجود دگر ، تنها در اشتراكات است نه در امتيازات . راه علم و عرفان فقط در مشتركات مفتوح مىباشد ، و در متميّزات مسدود ؛ و الّا بايد ما عين او و او عين ما ، و همهء موجودات عين همهء موجودات بوده باشند . يعنى اگر راه علم و معرفت به تمام جزئيّات و جميع كثرات باز باشد ، تمام موجودات ضرورةً بايد يك موجود باشند .
اسب ، گاو ، شتر ، گوسپند ، پرندگان و خزندگان و حيوانات دريائى و جمادات و نباتات و طائفهء جنّيان و قبيلهء فرشتگان بايد موجود واحدى بوده باشند ، و اختلاف در ميان نباشد ؛ أسماء از ميان برداشته گردد ، و اسم واحدى بر جميعشان اطلاق شود .
حال بايد ديد : اينك كه ما اراده داريم خداوند را بشناسيم ، خدا چيست كه ما وى را بشناسيم ؟ ! ما كجا و او كجا ؟ ! ما مخلوقيم ، او خالق . ما مرزوقيم ، او رازق . ما معلوميم ، او عالم . ما مقدوريم ، او قادر . ما محكوميم ، او حاكم . ما مملوكيم ، او مالك . وَ هَلُمَّ جَرّاً .
خداوند ما را ايجاد كرده ، بدن داده ، فكر و عقل داده ، روح و روان داده ؛ تمام اينها پديدههائى از ناحيهء خداست . و خدا در ذات خودش ظاهر است و به ما ظهور داده است . امّا اين ظهور به ظهور خود او مىباشد .
ما چه اندازه قدرت داريم خدا را شناسائى نماييم ؟ ! به آن مقدارى كه از خدا در ذات ما موجود مىباشد . چه مقدار از ذات خدا در ما موجود است ؟ ! چه مقدار از نور خدا ؟ ! چه مقدار از ظهور خدا ؟ ! چه مقدار از علم خدا ؟ ! چه مقدار از قدرت خدا ؟ ! چه مقدار از حيات خدا ! ؟
قابليّت انسان در آفرينش ، نامتناهى است
خداوند ما را در
أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ
« 1 » نيكوترين قوام ) خلق فرموده است ، و
هامش
( 1 ) متّخذ است از آيه 4 ، از سورهء 95 : التّين :لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ