از نعمتهاى پروردگار ، در آيهء 15 چنين مىگويد :
وَ أَلْقى فِي الْأَرْضِ رَواسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ وَ أَنْهاراً وَ سُبُلًا لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ * وَ عَلاماتٍ وَ بِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ * أَ فَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لا يَخْلُقُ أَ فَلا تَذَكَّرُونَ * وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لا تُحْصُوها إِنَّ اللَّهَ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ
« و در زمين لنگرهايى افكند تا از كج شدن شما جلوگيرى شود ، و نهرها و راههايى كه راهنماى شما باشد * و نشانههايى ، و ستارگانى كه از آنها راه خود را پيدا كنند * آيا آن كس كه مىآفريند همچون كسى است كه نمىآفريند ، پس چرا اينها را به ياد نمىآوريد ؟ * و اگر بخواهيد نعمتهاى خدا را بشماريد توانايى آن را نداريد ، و خدا آمرزندهء مهربان است » .
بنا بر اين مهمتر از راهيابى از طريق راهها در زمين ، و از طريق ستارگان به شناخت راهها براى رسيدن به هدفهايى محدود ، و همچنين مهمتر از شناختن شمارهء نعمتها ، آن است كه انسان از اين راه به پروردگار خودش عزّ و جلّ هدايت شود . و بشرى كه به پروردگار خويش كفر مىورزد يا براى او / 296 در بحبوحهء اين نعمتها شريك قايل مىشود ، چه بسيار ستمگر و نادان است ! و براى آن كه از اندازهء گمراهى آنان آگاه شوى ، كافى است به اين گفتهء انكار آميزشان توجه كنى كه گفتند :
وَ مَا الرَّحْمنُ
« رحمن چيست » ؟ ! ! ، و ممكن است كه ما چنين نگوييم ، يا منكر نعمتهاى خدا نشويم ، ولى غالبا با كردار و رفتار خويش آنها را تكذيب مىكنيم ، و همچنين با غفلت ورزيدن از سپاسگزارى از او .
همهء آفريدگان تجلّيهايى از رحمت خدايند ، و وجه و جهت او اين است :
وَ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَ الْمَغْرِبُ فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ واسِعٌ عَلِيمٌ
« و خاور و باختر از آن خدا است و به هر جهت كه رو كنيد ، همان جا وجه خدا است ، و خدا گشايشگر دانا است » ، « 18 » ولى در آن هنگام كه انسان گمراه مىشود ، نه تنها از طريق آثار نمىتواند به شناختن رحمت پروردگار خويش و سپاسگزارى او توفيق حاصل كند ، بلكه نعمتها را وسيلهاى براى افزودن بر تكذيب خويش قرار مىدهد ، پس چون
هامش
( 18 ) - البقرة / 115 .