[ 14 - 16 ] در اين جا قرآن نظرها و عقلهاى ما را به تجلّى ديگرى از رحمت خدا جلب مىكند كه در خلقت انس و جن تجسّم پيدا كرده است .
/ 298
خَلَقَ الْإِنْسانَ مِنْ صَلْصالٍ كَالْفَخَّارِ
« انسان را از گلى خشك همچون سفال آفريد . » گفتهاند كه صلصال به معنى گل گندناك است ، از اين گفته كه چون گوشت تعفّن و تغير پيدا كند ، مىگويند : صلّ اللحم ، « 22 » و على بن ابراهيم گفت :
« آن آب آلوده به گل است » . « 23 » بنا بر اين خدا انسان را از اين آب كه به نظر ما پست مىنمايد آفريد
ثُمَّ جَعَلَ نَسْلَهُ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ ماءٍ مَهِينٍ
« و سپس نسل او را از چكهاى آب پست قرار داد و آفريد » ، « 24 » ولى به قدرت خود آفرينش او را محكم ساخت : در او گوشى است كه با قسمت بيرونى و درونى خود دقيقترين صوتها را دريافت مىكند و آنها را از يكديگر تميز مىدهد ، و جگرى است كه بيش از 700 كار انجام مىدهد ، و مخى است كه معجزهآساترين چيزها در بدن انسان است ، و نخاعى كه دنبالهء ياختههاى مخ است ، و اگر بخواهيم يك سانتيمتر مربع آن را عوض كنيم به ماشين حسابگرى ( كامپيوتر ) با حجمى به اندازهء يك اطاق بزرگ نياز داريم كه بتواند همهء حسابهاى دنيا را انجام دهد .
ما نمىتوانيم آن عدم محض را تصوّر كنيم كه خدا ما را كه چيزى نبوديم از آن آفريد ، ولى مىتوانيم مسافت هولناكى را كه ميان صلصالى از گل و انسان تمام عيار وجود دارد تصور كنيم و از اين راه به گوشهاى از عظمت آفريدگار جهان پى بريم . و اين از لحاظ مادى است ، و اگر از آن تجاوز كنيم و به جهان روح برسيم كه خدا از روح خود در آدم دميد ، با بزرگترين تجلّى رو به رو مىشويم ، و سبحان اللَّه أحسن الخالقين .
وَ خَلَقَ الْجَانَّ مِنْ مارِجٍ مِنْ نارٍ
« و جنّيان را از آميختهاى از آتش
هامش
( 22 ) - مفردات الرّاغب .
( 23 ) - نور الثقلين ، ج 2 ، ص 7 .
( 24 ) - السجدة / 8 .