« و اگر دعوت خدا را اجابت نكند ، عاجز كنندهء او در زمين نيست ، و جز او دوستانى ندارد ، و اين گونه كسان در گمراهى آشكار به سر مىبرند » ، « 16 » ولى در روز قيامت اين آزادى از او سلب شده ، و پادشاهى و حكمرانى اختصاص به خداى يگانهء قهّار دارد ، و هيچ كس نمىتواند نسبت به فرمان او تمرد كند و دعوت او را اجابت نكند ،
يَوْمَئِذٍ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِيَ لا عِوَجَ لَهُ وَ خَشَعَتِ الْأَصْواتُ لِلرَّحْمنِ فَلا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْساً
« در آن روز از دعوت كننده پيروى مىكنند و كجى وجود ندارد و صداها در برابر خداوند رحمان فرو مىافتد و جز آهسته شنيده نمىشود » ، « 17 » و در آن جا تكبّر اعراض كنندگان و مكذّبان به ذلت و خوارى تبديل پيدا مىكند .
/ 220
خُشَّعاً أَبْصارُهُمْ
« چشمانشان خاشع و فرو افكنده است . » خشوع آن حقارت و پشيمانى است كه بازتابى از عمق خوارى در نفوس و جانهاى ايشان است .
يَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْداثِ كَأَنَّهُمْ جَرادٌ مُنْتَشِرٌ
« بيرون مىآيند از گورها همچون ملخهاى پراكنده شده . » چون همهء نسلهاى آدميان يك جا برانگيخته مىشوند ، شمارهء آنان بسيار زياد است ، به صورتى كه بعضى از آنان بر روى بعضى ديگر سوار مىشوند ، « پس نيكو حالترين آنان كسى است كه جاى نهادن دو پايى بيابد ، يا براى راحت خود فراخ جايى » ، « 18 » به گفته امام على ( ع ) ، و قرآن مردمان را در محشر به گروهى ملخ تشبيه كرده است كه پراكنده شدهاند ، و عددهاى هولناكى پيدا كردهاند در مثل حالات بلا ، پس در آن روز انبوهى جمعيت بسيار متراكم است ، و قرآن در اين جا سخنى از ايشان با بيان « خشعا ابصارهم » به ميان مىآورد كه اشاره به بيرون آمدن آنان از گورها دارد ، زيرا كه بيان آن هدف سياق از ذكر قيامت است ، و پيش مىرود و با ما در خصوص كسانى سخن مىگويد كه اعراض و تكذيب كردند و به
هامش
( 16 ) - الأحقاف / 32 .
( 17 ) - طه / 108 .
( 18 ) - نهج البلاغة ، خطبهء 102 .