در آفرينش و مشيت قاهر او ) و برنامهء تكامل يافتهء آن در آن صورت كه مؤمنان از آن پيروى مىكنند غالب شوند ، و تاريخ گواهى بر اين حقيقت است .
[ 43 ] و قرآن به بيان انحرافات نفسى ژرفى كه در انسان وجود دارد اشاره مىكند و مىگويد :
أَمْ لَهُمْ إِلهٌ غَيْرُ اللَّهِ سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يُشْرِكُونَ
« يا ايشان را معبودى جز اللَّه است ؟ و خدا منزه است از آن كه براى او شريك قايل شوند . » خدا از شركا منزه است ، و انسان از آن نظر ديگرى را شريك او قرار مىدهد كه از مسئوليت بگريزد ، و نتيجهاى از اعتماد بر يك اعتقاد راسخ و آشكار نيست ؛ و اگر شريكى براى خدا قائل نشود ، به فرمان عقل و ضمير مىبايستى به رسالت تسليم شود ، و به همين سبب است كه در آن مىكوشد كه با قبول شرك نفس خود را از اين التزام خلاص كند .
/ 128 [ 44 ] و چون عقايد منحرف موجود در نزد كافران و مشركان ، كه آيات گذشته به آنها اشاره كرد ، همه به پايان يگانهاى منتهى مىشود كه خلاص شدن از بار سنگين مسئوليت است ، قرآن اين امر را فراموش نمىكند كه در ضمن بيان سنّت جزاى حاكم بر زندگى ، دربارهء مسئوليت تأكيد كند ، پس در دنيا تجليات متعددى از اين سنت تأكيد بر وجود زندگى ديگرى دارد كه آن نيز براى رسيدن به جزا است ، ولى انسان در آن هنگام كه كافر يا مشرك مىشود ، علامات و نشانهها او را به حقيقت نمىرساند ، بلكه او آنها را به صورت مادى و منحرف تفسير مىكند ، و حتى اگر آيت آشكارى را هم ببيند ، براى آن قائل به تفسير دورى مىشود .
وَ إِنْ يَرَوْا كِسْفاً مِنَ السَّماءِ ساقِطاً يَقُولُوا سَحابٌ مَرْكُومٌ
« و اگر پارهاى از آسمان را در حال فرو افتادن مشاهده كنند ، مىگويند كه آن ابرى متراكم است . » در سورهء الأحقاف قرآن براى ما مثلى از اين نوع تفسير در نزد كافران مىزند و مىگويد :
فَلَمَّا رَأَوْهُ عارِضاً مُسْتَقْبِلَ أَوْدِيَتِهِمْ قالُوا هذا عارِضٌ مُمْطِرُنا بَلْ هُوَ مَا اسْتَعْجَلْتُمْ بِهِ رِيحٌ فِيها عَذابٌ أَلِيمٌ * تُدَمِّرُ كُلَّ شَيْءٍ بِأَمْرِ رَبِّها فَأَصْبَحُوا لا يُرى إِلَّا مَساكِنُهُمْ ، كَذلِكَ نَجْزِي الْقَوْمَ الْمُجْرِمِينَ
« پس او را ابرى ديدند كه رو به واديهاى