در نتيجه همين نادانى آنان را گرفتار عذاب دنيا و آخرت هر دو مىسازد .
[ 48 - 49 ] و پس از آن كه قرآن به بحث دربارهء مسئلهء تكذيب عذاب و كفر ورزيدن به خدا از ناحيهء عقلى و نفسى پايان داد ، دربارهء ضرورت استمرار و استقامت بر حق در راه خدا تأكيد مىكند .
وَ اصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ
« و براى رسيدن فرمان پروردگارت بردبار باش . » چون متعلّق صبر حذف شده ، اين خود دليل بر آن است كه همهء معانى آن را شامل مىشود ( صبر بر بلا ، صبر بر طاعت ، صبر از معصيت ) ، پس بر مؤمن واجب است كه از همهء خواستهها و مصالح و آراء خود در راه رسالت او چشم بپوشد و هر اندازه هم كه صبر بر اين اغماضها دشوار باشد بايد چنين كند ، و از شتاب كردن در امور چشم بپوشد ، بلكه بردبار باشد تا فرمان خدا برسد ، و اين حاكى از آن است كه بر مؤمن به كار بستن احكام خدا در دوران صبر واجب است ، تا از اين راه اطمينان حاصل كند كه چشم خدا از او حراست مىكند و قدمش را استوار مىسازد .
فَإِنَّكَ بِأَعْيُنِنا
« كه تو در برابر چشمان مايى . » چشمان خدا تجسّم يافتهء در سنتها و فرشتگان و در ارادهء مستقيم او است كه به تأييد مؤمنان مىپردازد ، و چون مؤمن در برابر فشارها مقاومت مىورزد ، و به راه خود ادامه مىدهد ، و ملتزم به حدود و اوامر خدا با مدد گرفتن از صبر است ، پس ارادهء او از طريق اتصال به خدا با ميانجيگرى نماز ، از او مدد مىگيرد ، و چون در قرآن تدبر كنيم ، تقريبا هيچ جا نيست كه دعوت به صبر نزديك به دعوت نماز نيز نبوده باشد ، چه از طريق آنها براى رسيدن به امور مدد مىگيريم و البته تعبيرها از جايى به جايى ديگر تغيير پيدا مىكند ، و زمانى صريح است كه همچون
وَ اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ
« و از شكيبايى و نماز گزاردن مدد بگيريد » ، « 50 » و در جاى ديگر دعوت / 131 به ركوع و سجود به عنوان مظهر يا جوهر نماز مىشود ، يا با اضافه كردن امرى ديگر مثل ضرورت احساس كردن رعايت الاهى همچون در اين سوره ، ولى
هامش
( 50 ) - البقرة / 45 .