افراد هوشمند و با درايت ، بر اثر بلندى فكر بر افقهاى تازهاى در زندگى دست مىيابند و در پيكار زندگى قلههاى بيشترى را تسخير مىكنند و بر اثر قدرت فكرى و استعداد طبيعى براى زندگى بهتر خود ، نقشهاى صحيح و مفيد مىكشند و با سر انگشت فكر ، بر مشكلات غلبه مىيابند و طبيعت سر كش را مهار مىكنند و از نيروى انسانى و ذخاير زمينى و دريايى به گونهاى خاص بهرهمند مىشوند .
هرگاه نيروى بدنى و جسمى با ارادهء آهنين و خستگى ناپذيرى ، توأم گردد به طورى كه دارندهء آن رنج كار را احساس نكند و يا زحمت آن را به آسانى تحمل نمايد ، مسلماً پيشرفت وضع زندگى را به بار مىآورد .
عوامل سازندهء اختلاف به آنچه گفته شد منحصر نيست ، بلكه تربيتهاى دوران كودكى ، يا رشد اجتماعى يك ملت ، نظام حكومتها ، وضع جغرافيايى يك منطقه ، وضع خاص خانوادگى و . . . ، از عوامل پديد آرندهء اختلاف از نظر سطح زندگى و به اصطلاح قرآن موجب گسترش روزى و يا تنگى آن است و چون اين عوامل ، از عناصر ثابت و اجتنابناپذير در زندگى بشرىاند طبعاً شاخص رشد افراد و جامعههاى انسانى در حال اختلاف و نوسان است و اين قانونى طبيعى مىباشد .
البته اين مطلب بدين معنا نيست كه خداوند بدون ملاك و جهت ، عرصهء زندگى را بر گروهى تنگ و بر گروه ديگر آسان مىسازد ، بلكه مقصود اين است خداوند با در نظر گرفتن عوامل ياد شده ، كه به اختصار گفته شد ، معيشت و روزى مردم را به گونههاى مختلفى تقدير و اندازهگيرى مىنمايد و قسمتى از اين عوامل ، اگر از حدود اختيار انسان خارج باشد ، قسمتى ديگر كاملًا در اختيار جامعه و فرد قرار دارد و اگر فردى يا جامعهاى نتوانست زندگى آبرومندى براى خود درست كند ، مقصر خود او و يا اجتماع اوست . به همين دليل اميرمؤمنان عليه السلام مىفرمايد : « گروهى كه با داشتن سرزمينهاى آماده و آبهاى كافى دست گدايى به سوى اين و آن دراز مىكنند از رحمت وسيع و گستردهء
قرآن و اسرار آفرينش (تفسير سوره رعد) (فارسى) — صفحة 198
مساهمون: الشيخ جعفر السبحاني
ص١٩٨