« فَأَنْزَلْنا بِهِ الماءَ فَأَخْرَجْنا بِهِ مِنْ كُلِّ الَّثمَراتِ » ؛ « 1 »
ما به وسيلهء ابرها آب نازل كرديم و در پرتو آن ، ميوههايى از دل زمين بيرون آورديم .
اين دو آيه و دهها آيهء ديگر ، به رابطهء عليت ميان باد و باران ، و تلقيح و پيدايش ميوهها ، تصريح مىنمايد . « 2 »
انسان - اعم از مؤمن و كافر - در خود قرآن مبدأ و علت يك سلسله كارهاى خوب و بد معرفى ، و براى اعمال هركدام پاداش و كيفرى تعيين شده است .
چگونه پيروان اين مكتب افراطى اين دسته از آيات را ناديده گرفته و آثار پديدهها را معلول اثر مستقيم ذات خدا دانستهاند ، در صورتى كه اگر ما اين دو دسته از آيات را كنار هم بگذاريم چنين نتيجه خواهيم گرفت : افعال ما در عين اين كه معلول وجود ماست ، ولى از آن جا كه همهء ممكنات از آن جمله وجود ما پرتوى از وجود حق بوده و هر چه دارند از او گرفتهاند ، معلول ومخلوق خداوند جهان نيز هستند و اين دو علت در طول يكديگر قرار دارند ، نه در عرض هم .
بنابراين فعل هر انسانى در جايى كه معلولِ خداوند است معلولِ خود انسان نيز هست به طورى كه در انجام عمل و كار خود ، از خداوند بىنياز نيست ؛ زيرا نتيجهء اين كه فقط معلول خداست ، جبر است و با عدل الهى و نصّ آيات ديگر مخالف است ؛ و نتيجهء اين كه فقط معلول وجود انسان است
هامش
( 1 ) . اعراف ( 7 ) آيهء 57 .
( 2 ) . آيات مربوط به تصريح قرآن به رابطهء عليت ميان پديدهها و آثار آنها بيش از آن است كه در متن آورده شد و ما مجموع آيات مربوط به اين موضوع را در كتاب مبانى توحيد از نظر قرآن گرد آوردهايم . ر . ك : مبانى توحيد ازنظر قرآن ، بخش « توحيد در ربوبيت و كارگردانى » .