نطقهاى افتتاحى ، روشنگر اجمالى هدف عالى اسلام است ) از قلم و علم سخن به ميان آمده است و پيامبر اسلام درطول رسالت خود همواره سپاه تبليغ خود را به اطراف و اكناف اعزام مىكرد ، و از اين راه افراد آماده را به حقيقت اسلام رهبرى مىنمود .
ولى از اين مطلب نبايد غفلت ورزيد كه تأثير قلم و بيان بسيار محدود و انعطاف مردم در برابر سخنان حق بسيار متفاوت است : گروهى آنچنان به عادات و مراسم موروثى از نياكان خود ، اصرار مىورزند كه هرگز دهها منطق و برهان در هدايت آنان كافى نيست وجز با قوهء قهريه نمىتوان آنان را از عادات زشت بازداشت . اين جاست كه به ارزش يكى از سخنان پيامبر و در حقيقت به يكى از انگيزههاى جهاد ابتدايى پىمىبريم :
« الخير كله فى السيف و تحت ظل السيف ولايقيم الناس إلا السيف ؛ « 1 »
خير و نيكى در سايهء شمشير و قدرت است و ( گروهى از ) مردم جز در سايهء قدرت ، تن به حق نمىدهند .
3 . تبليغ در محيط آزاد مؤثر است
فرض كنيد كه بسيارى از مردم براى پذيرفتن حقيقت آمادگى دارند ، ولى آيا بهرهبردارى از اين آمادگى جز در محيط آزاد كه گوينده و شنونده در گفتار و پذيرش خود آزاد باشند ، امكان پذير است ؟ در محيطى كه گوينده آزادى بيان ندارد و شنونده از ترس كسانى كه بازگشت از روشهاى خرافى و باطل راجرم و گناه مىشمارند و گروندگان به آيين نو را ، عذاب
هامش
( 1 ) . وسائل الشيعه ، « كتاب جهاد » ، باب 1 ، ح 1 .