برگزيدهاند اين نوع تسبيح وقت معين ندارد ، بلكه حقيقتى است كه بشر هر موقع در سازمان هر موجودى دقت كند آن را درك مىنمايد ، در صورتى كه قرآن ، تسبيح كوهها را مقيد به شبانگاه و صبحگاه فرموده چنان كه صريحاً مىفرمايد :
« يُسَبِّحْنَ بِالعَشِىِّ وَالإِشْراقِ » . « 1 »
روى اين ملاحظات با اين كه خود تسبيح تكوينى و اين كه هر موجودى با زبان تكوينى خود خالق خود را از هر نوع عيب و نقص تنزيه مىنمايد ، مطلبى است صحيح ، ولى نمىتوان آيات مربوط به تسبيح گفتن كاينات را ناظر به اين نوع از تسبيح دانست .
نظريهء سوم : اين نظريه مربوط به فيلسوف گرامى اسلام ، مرحوم صدرالمتألهين است كه در مسائل مربوط به الهيات و امور ما بعد طبيعت نظريات بس شامخ و بلندى دارد و از محققان و مؤسسان بزرگ اصول فلسفهء اسلامى است كه چشم روزگار مردى به اين وسعت ذهن و بينش بلند و درك عميق ، كمتر ديده است . « 2 »
وى مى گويد : تمام موجودات جهان از روى علم و آگاهى به حمد و ثنا و تسبيح و تنزيه خداوند بزرگ اشتغال دارند و هر موجودى در هر پايهاى ازوجود كه هست و هراندازه كه از هستى سهمى دارد ، به همان
هامش
( 1 ) . ص ( 38 ) آيهء 18 . مگر اين كه صبح و عصر كنايه از مجموع شبانهروز باشد . در اين صورت ، وقت تسبيح آنها مطلق و نامحدود خواهد بود .
( 2 ) . اين مرد بزرگ در 979 در شهرشيراز ديده به جهان گشود و در 1050 در راه زيارت خانهءخدا در بصره بدرود زندگى گفته است . مرحوم سيد حسين بروجردى در كتاب تحفةالمقال دربارهء ايشان مىگويد :ثم ابن إبراهيم صدر الأجل * فى سفر الحج « مريضا » ارتحل
قدوة أهل العلم والصفاء * يروى عن الداماد والبهائىوكلمهء « مريضا » ، كه به حساب ابجد 1050 مىباشد ، تاريخ وفات اوست .