ابراز كوچكى كنند ، اما انسان از سجدهء تشريعى در برابر خدا امتناع ورزد هر چند پيوسته از نظر تكوين خاضع و خاشع است ، به خصوص اين كه خداوند انواع موجودات زمين و آسمان را در برابر انسان خاضع ساخته است « 1 » ولى او در برابر پروردگارش خضوع نكند ؟
همه از بهر تو سرگشته و فرمانبردار
شرط انصاف نباشدكه تو فرمان نبرى
اكنون كه با معناى سجده در موجودات آگاه شديم و روشن شد كه مقصود از سجدهء موجودات ، سجدهء تكوينى آنهاست ، لازم است دربارهء حمد و تسبيح موجودات جهان ، به گونهء گستردهاى سخن گوييم .
2 . تسبيح سراسرى موجودات جهان
در گذشته ياد آور شديم كه حمد و ثنا ، ستايش خدا در برابر صفات كمالى و ثبوتى اوست ، هم چنان كه تسبيح او ، پيراسته ساختن خدا از نقايص ومعايب است .
چون در برخى از آيات مورد بحث ، هر دو موضوع با هم وارد شده است ، از اين نظر ، هر دو بحث را يك جا بحث مىنماييم . در تقسيمبندى آيات از هر قسمى به ذكر يك آيه اكتفا مىكنيم .
الف ) گاهى قرآن تسبيح موجودات را در دايرهء وسيعى بيان كرده و آن را امرى عمومى كه همهء موجودات را در بر مىگيرد مطرح مىكند و مىفرمايد :
« سَبَّحَ لِلَّهِ ما فِى السَّمواتِ وَالأَرْضِ وَهُوَ العَزِيزُ الحَكِيمُ » ؛ « 2 »
هامش
( 1 ) . ر . ك : آيات مربوط به تسخير آسمان و زمين براى انسان .
( 2 ) . حديد ( 57 ) آيهء 1 .