عبادت و طواف است و در لغت عرب ، فعل « عمر » به معناى عبادت كردن نيز بهكار رفته است و چون هدف از سوره برائت ، بازداشتن مشركان از ورود به مسجدالحرام است تا آنجا كه مشركان پس از نزول اين آيات ، از طواف كعبه منع شدند ، از اين لحاظ بسيار مناسب است كه بگوييم منظور آبادى ظاهرى نيست ، بلكه مقصود همان عبادت و طواف است كه در حقيقت تعمير واقعى مسجد مىباشد . ولى به نظرما منظور همان تعمير ظاهرى است و اسلام خواسته دست آنان را از اين عمل پرافتخار كوتاه سازد و گواه ما آيهء نوزدهم است كه مىفرمايد :
« أَجَعَلْتُمْ سِقايَةَ الحاجِّ وَعِمارَةَ المَسْجِدِ الحَرامِ . . . » زيرا مقصود از « عماره » در اين آيه همان آباد كردن در و ديوار « مسجدالحرام » است و حفظ ارتباط و تناسب آيات ، مىطلبد كه مقصود از تعمير در دو آيهء مورد بحث ، همان مرمت كردن مساجد باشد . اينكه مىگويد : آبادى واقعى مساجد ، با عبادتى است كه در آن انجام مىگيرد ، سخنى است بسيار صحيح ، ولى مدعا را ثابت نمىكند . به علاوه خود قرآن مشركان را از عبادت در مساجد در آيهء ديگر از همين سوره نهى كرده است آنجا كه مىفرمايد :
« إِنَّما المُشْرِكُونَ نَجَسٌ فَلا يَقْرَبُوا المَسْجِدَ الحَرامَ بَعْدَ عامِهِمْ هذا ؛ « 1 »
مشركان آلودهاند پس از پايان امسال به مسجدالحرام نزديك نشوند » .
3 . شرايط تعمير كنندگان در آيهء 18
قرآن حق تعمير را از مشركان سلب مىكند و آن را از حق گروهى مىداند كه داراى شرايط زير هستند :
الف ، ب ) ايمان به خدا و به روز قيامت . اين دو اساس مشترك تمام آيينهاى آسمانى است و همهء مربيان الهى براى تحكيم اين دو موضوع مبعوث گرديدهاند .
چنانكه مىفرمايد : « مَنْ آمَنَ بِاللّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ » . و مشركان اگر چه اجمالًا به
هامش
( 1 ) . توبه ( 9 ) آيهء 28 .